http://liaturches.blogspot.com/2009/10/rijsttafel.html

Amanda’s keuze

Lizzy van Leeuwen

In haar column in de Volkskrant van 5 september 2009 behandelt Amanda Kluveld mijn essay over het postkoloniaal tekort in Nederland (De Groene Amsterdammer 3 september 2009). Tot vervelens toe herhaalt zij in haar stukje dat ze het door mij gebruikte begrip ‘identiteitsvervreemding’ niet kent. Ze zou niet weten wat het zou moeten betekenen. Ervan afgezien dat Kluveld niet in staat blijkt om een haar onwelkom betoog met argumenten te bestrijden, viel mij het volgende op. Hoe is het mogelijk dat een historica er ongeneerd voor uitkomt dat zij dit sleutelbegrip van de twintigste-eeuwse geschiedenis niet kent? Heeft zij de lesstof over de nasleep van de wereldoorlogen en de dekolonisaties – namelijk de talloze volksverhuizingen en diaspora – soms overgeslagen? Nog nooit van ‘gastarbeiders’ of asielzoekers gehoord? Wat vertelt ze haar studenten?
Identiteitsvervreemding is een pijnlijk begrip. Het heeft te maken met ontworteling, met niet-geheel-geslaagde integratie en problematische identificatie: met vragen als ‘waar hoor jij bij?’; ‘bij wie wil je horen?’ en ‘wie mag zeggen bij wie je (niet) hoort?’ Het maakt mensen soms diep aan het twijfelen over de betekenis en waarde van loyaliteit.
Ook Kluveld heeft met deze materie geworsteld en misschien doet ze dat nog steeds. In haar ook op internet veelbesproken column in het NRC Handelsblad van 19 augustus 2003 meende ze als ‘Indische dochter’ (zo bestempelde ze zichzelf) de vloer te kunnen aanvegen met het niet-erkende oorlogsverdriet van de ‘Indische ouwetjes’. Zo noemde ze de generatie van haar Indische ouders en grootouders. Jullie vergeten dat jullie vroeger de kolonisatoren waren, hield zij hen voor, het was hoog tijd dat jullie opkrasten uit Indonesië. Jullie zaten fout met jullie luxeleven. Hou op met dat gezeur over slachtofferschap! – Wist Kluveld niet dat het overgrote deel van de Indo’s – de gemengde bevolking van Nederlands-Indië – een zeer bescheiden plaats innam in de koloniale samenleving? In oorsprong vormde deze groep het seksuele bijprodukt van de Europese overheersing. Dat is door de eeuwen heen een gênant gegeven geweest, voor allemaal. Als groep hoorden de Indo’s noch bij de blanke koloniale geledingen (hun ‘vaders’), noch bij de Indonesiërs (hun ‘moeders’). Voor die moeilijke en rafelige tussenpositie in een koloniale setting hebben de Indo’s niet zelf gekozen. Maar Nederlands-Indië was wel hun land van herkomst, waar ze zich thuis voelden ondanks hun onduidelijke plek. De vervelende gevolgen van het nergens bijhoren hebben de Indische Nederlanders niet alleen vóór, maar ook tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog ondervonden. Dat ging ondergronds door toen ze eenmaal in hun ‘vaderland’ waren gearriveerd.
Een kritische houding tegenover verhalen en mythen over afkomst en erfenis valt aan te prijzen, want eigen onderzoek is voor alle nakomelingen van migranten van groot belang. Maar voordat je je een hard oordeel aanmeet, moet je je wel in de feiten verdiepen en oorzaak en gevolg onderscheiden. Zeker van een historica mag dat worden verwacht. Kluveld heeft dat niet gedaan. Met haar ouwetjes-column schiep ze voor zichzelf een gevoelloze en nonchalante distantie ten opzichte van de eerste generatie Indische migranten, met wie ze zich niet kon of wilde identificeren. Deze ‘Indische dochter’ wilde evenmin loyaal zijn. Ze wilde een openbare afrekening. Dit blijkt ook uit haar timing: de column verscheen vlak na de Indië-oorlogsherdenking, voor vele Indische ouderen een kwetsbaar moment. Over vervreemding gesproken!
Kluveld denkt dat ik identiteitsvervreemding beschouw als een soort ziekte. Dat is zeker niet het geval: ik vind dat een gevaarlijke metafoor. Ik zou eerder neutraal spreken van een onontkoombaar gevolg van de moderne geschiedenis, dat talloze mensen trof en treft. Een pijnlijk gevolg, dat wel. Dat weten bijvoorbeeld ook de oudere Molukkers in Nederland, van wie de kinderen zich overigens de bittere historie van hun ouders wél eigen konden maken.
De vraag is waarom Kluveld zo mataglap, met blinde drift, op mijn essay reageert. Heeft dat misschien te maken met de herkenning of ontkenning van iets dat haar nog steeds zeer doet? Zij staat, ook gezien haar smalende toon, beslist niet boven deze materie – integendeel. Nóg een geval dus van klassieke Indische identiteitsvervreemding.

Ik hoop jong van geest te zijn maar ben inmiddels de 50 ruim gepasseerd. Maar toch leuk om ‘jongeman’ genoemd te worden.

Wat betreft de verhalen over de Jappentijd: ik had een oudere vriend die als kind was geinterneerd tijdens de Japanse bezetting. Hij vertelde me hoe hij snoep kreeg van de Japanse officieren die soms langs kwamen. En hoe hij gefascineerd was door hun zwaarden die hij van dichtbij mocht bekijken. Verder was het voor hem eerder een soort avontuur. Mijn vader die als krijgsgevangene aan de spoorweg in Thailand moest werken zei altijd dat het per saldo niets uitmaakte of je schop kreeg van een jap of van een belanda. Het ging er volgens van af waar je werkte aan de spoorweg hoe je omstandigheden waren. Dat verschilde nogal.

Zelfs bij de Indonesiers die toen ook mee emmigreerden naar Nederland (NL is niet hun ” patria” ) heb je ook mensen die vloeiend Nederlands spreken .
Tenminste voor mijn gevoel .Ze hoeven niet onder te doen bij de Ind.Ned of Nederlanders , omdat je als ex “Inlanders” (voor 1945) wel beter moet zijn dan de Nederlanders zelf.

Hun kinderen die groot gebracht werden in Nederland waren gewoon Nederlanders , alleen hun huidskleur waren even donker als mijn Indonesische huidskleur en verrieden hun ethnische achtergrond (Sundanees).

Vandaar dat ik H.S goed kan volgen als hij schreef , ondanks zijn NOI achtergrond ben ik een gewone Nederlandse jongeman.
Ik ken verschillende Indo’ s en geimmigreerde Indonesiers uit de kennissen/vriendenkring van mijn ouders die echt Belanda’ s zijn qua houding , kleding en “mentaliteit”.

De zware shag rokende ” oude” Indo’ s al dan niet met hun Hollandse bledar bledoer ken ik dan uit mijn “eigen” kennisenkring , opgebouwd tijdens mijn studententijd , omdat ik indekost was bij een “oude” Javaanse Indo met een Duitse naam .
Via hem kwam ik in kontakt met veel oudere Indo’ s met exotische namen die ik niet eens kan uitspreken .
Leeftijdverschillen van ongeveer 10 of meer jaren was geen uitzondering.
Hun vrouwen waren van Javaanse , Sundanese , Madurese etc achtergrond.
Met een paar van die Sundanese ” mevrouwen” spreek ik soms in het Sundanees .

De zware sjek van het merk “Tjap warning” in een blauw papieren pakje van De Weduwe Van Nelle en daarbij een rijstvloei merk Club, van de Italiaanse firma SD Modiano. Voorop het pakje keek een man met een rooie baard in een caféachtige ruimte al rokend op van zijn krant. Ik dacht altijd dat hij een professor was. Dat was hetgeen die “kolonialen” rookten. Zij draaiden er torpedoachtige sigaretten van die zij “strootjes” noemden, het uiterste puntje zorgvuldig dichtgedraaid. Mij kwam dit altijd voor als een tovertruc uit het verre Indië, want er zat geen plakrand aan die vloeitjes. Ik heb het ze zo vaak zien doen als jonge jongen. Ik kwam dan bedelen om nog een verhaal over de Jappen, die vond ik zo spannend. Thuis hadden wij alleen maar Moffen, die donderdagavond door onze huiskamer marcheerden als oma op bezoek was en er herinneringen aan W.O. II werden opgehaald, dat liet haar niet los. Vervelende uren waren dat, altijd maar die oorlog. Tot ik een andere oorlog ontdekte en tot mijn genoegen als ik weer zo een Indische Nederlander tegenkwam en vroeg of zij iets over de Jappen wilden vertellen werd dat nooit geweigerd. Die verhalen konden heel lang door gaan en waren in mijn oren pas echt spannend, want die Jappen waren zo gruwelijk. Ik zie de mannen nog voor me, zoals de Heer van E., die een glazen oog had, de Jappen hadden er het licht uit geslagen. Ik vond het ook vreemd dat het als hij vertelde af en toe net deed alsof hij snikte, dat deed zo een grote sterke kerel toch niet, zeker niet als je zware sjek rookte.

Als ik de stelling aan hou dat het Indische Nederlanderschap voor een belangrijk deel samen hangt met Nederlands Indië en de cultuur van die samenleving plus de ervaringen van de oorlog en haar nasleep, dan is er geen 3e generatie. En eigenlijk ook geen 2e generatie.

Ik beperk me hierbij uitsluitend tot de groep migranten die naar Nederland is gekomen, zoals mijn ouders. Dus ik heb het niet over hen die in Indonesië zijn gebleven of de kinderen geboren uit een samengaan van Nederlanders en Indonesiërs.

Die unieke cultuur van mijn ouders verdwijnt met hun generatie en wij, hun kinderen kunnen dat niet voortzetten, simpelweg omdat we hun achtergrond (NOI) en ervaringen niet delen. Maar meer nog omdat die cultuur zo sterk verweven is met Nederlands Indië dat het er los van niet kan overleven. Ik keer daarmee terug naar mijn oorspronkelijke stelling dat wat nu als “Indische cultuur” c.q. “Indische identiteit” wordt gepresenteerd een latere en lokale (Nederland) creatie is van en door de afstammelingen van de oorspronkelijk migranten. Daarbij zijn valt het op dat men de lacunes in die creatie op vult met eigen theorieën/verhalen (mythe vorming). Een soort cultureel confabuleren.

Kortom, ik neem afstand van de genen als (enig) bepalend in de definitie Nederlands Indisch en laat geschiedenis en levenservaring het zwaarste wegen. Dat is eigenlijk niet anders dan wat geldt voor ieder andere minderheid die in een meerderheid wordt opgenomen.

Dan rest de vraag: wat ben je dan? Een dergelijke vraag die mijn zoon mij ooit stelde, beantwoordde ik met de wedervraag: in welke taal denk je? Afgezien van de vraag of het belangrijk is om “wat” te zijn. Want dat “wat” is een label; een naam ooit door iemand verzonnen. What’s in a name?

Nee hoor Surya,… de hiding kepeset, de loerende afwachtende oogjes, de stoerdoenerij van mas mudah, de kenesheid van de cantiks, deze zie je allemaal al van veraf! Dat ze moderner, gemixter, gevatter zijn, lijkt niet meer dan de ontwikkeling van vroeger naar heden. En daartussen zitten groepen die graag vertoeven in de tropische stormen, dus die zullen vooralsnog nog niet uitgewoed zijn. Ook beroemd is dat die genen verzekerd zijn in de evenzo beroemde qoute “t bloed kruipt … … … ” etc. De Jodencultuur is daar na wat millennia getuige van.

Zware shag? Di. niet meer zo goed voor de bloedvaatjes en longen, en heeft enkel met bewustwording te maken in deze tijden. Nu zijn het tattoos, jeans, petjes en de sate kambing met krupuk kampung die nog eventueel iets verraden van hun roots …

Uiteraard zijn eer genoeg “verschillen”, maar is dat niet iets voor een zoekplaatje van de 7 verschillen? En dan heeft er zich n nieuwe groep aangekondigd … de kinderen van de Indonesiërs alhier, die zich verbinden met de belanda… geen Indo zoals uit d3e koloniale tijd, maar wel van gemengde bloeden in langzaam groeiend aantal, groet Roy