Tussen de Sterren #4

Derde generatie Indo Jasper Naaijkens houdt op Indisch 3.0 een blog bij over de “Oscar-run” met de film Stand van de Sterren waarvoor hij de montage deed. Met een officiele kwalificatie is de film een stapje dichterbij een nominatie voor de Oscar voor beste documentaire. In zijn vierde blog vertelt over het ‘sterrenleven’ in New York.

In New York zie je niet zoveel sterren, althans, niet aan de hemel. De lichten branden hier de hele nacht en toch schitterden de sterren toch voor ons deze maand.  We zijn officieel gekwalificeerd voor de Oscars! We zijn daarmee weer een stapje dichterbij een Oscarnominatie.

Deze maand zijn wij door HBO en het Museum of Modern Arts (MoMA) uitgenodigd in New York ter promotie van de documentaire ‘Stand van de Sterren’. HBO is de grootste betaalzender van de Verenigde Staten en internationaal bekend door series als Entourage, The Wire, The Sopranos en Sex & the City. Uit dit indrukwekkende rijtje blijkt wel dat het zeer bijzonder is om als Nederlandse productie door zo’n grote zender te worden uitgezonden. ‘Stand van de Sterren’ zal woensdag 28 september om 8 uur worden uitgezonden door HBO.

Om een beeld te schetsen: HBO telt meer dan 28 miljoen abonnees. Uiteraard kijken die niet allemaal op hetzelfde moment, maar de kans bestaat dat er mensen naar “Position among the Stars” (de internationale naam van ‘Stand van de Sterren’) kijken dan Nederland aan inwoners telt. HBO geeft meestal voorafgaand aan zo’n uitzending een feest met veel genodigden, maar deze keer wilden ze iets speciaals doen. De film werd voorafgaand aan de uitzending op HBO namelijk ook gedraaid in het MoMa. Het MoMA (zoals New Yorkers het museum noemen) is internationaal van de meest toonaangevende musea en bezit werken van Monet, Picasso, Mondriaan en Van Gogh.

Het is een hele eer dat ons ‘kunstwerk’ onder hetzelfde dak werd vertoond. Vanwege de vertoning stond er een aantal artikelen in verschillende Amerikaanse dagbladen. Bijzonder was het grote artikel in de New York Times van 11 september 2011 waarin ik zelf even wordt genoemd. Deze issue is extra bijzonder omdat het op de dag af 10 jaar na de aanslagen in New York was. De uitgave wordt het nu al een ‘collectors edition’ genoemd.

HBO weet wel hoe ze je een ster kunnen laten voelen. We werden opgehaald van JFK airport en werden naar ons hotel gereden. Dit was heel wat anders dan een contractpension! De volgende dag was de eerste voorstelling van ‘Postion among the Stars’ in het MoMA. Er waren door ons enkele bekenden uit New York en omgeving uitgenodigd. Na de voorstellen was er een vraaggesprek. Inmiddels zijn we hier heel goed in geworden, ook al is het in het Engels. Het publiek wilde de zaal niet verlaten en bleef ons maar vragen stellen over de manier van filmen en monteren. HBO heeft ons letterlijk moeten meetrekken want er stond een uitgebreid diner op ons te wachten.

Tijdens het diner met mensen van HBO en Moma zei een van de medewerksters van het museum dat we na sluitingstijd maar even langs het MoMA moesten komen. We werden de volgende dag door haar na sluitingstijd het museum binnengeloodst en hadden dus het hele museum voor ons alleen, een bijzondere ervaring. Zeker wanneer je je bedenkt dat het museum dagelijks duizenden toeristen trekt. De architectuur van het gebouw is op deze manier echt overweldigend. Mooi toeval is de naam van het topstuk in MoMa: ‘De Sterrennacht’ van Vincent van Gogh. Ik ben benieuwd hoe dit schilderij eruit had gezien als Van Gogh niet in Frankrijk, maar in Indonesië had gewoond.

Na een paar geweldige dagen in New York City moesten we helaas weer terug naar Nederland. HBO had een taxi geregeld waar we in de lobby van het hotel op zaten te wachten. Het wachten duurde wel erg lang en net toen we zelf vervoer wilde regelen kwam de conciërge van ons hotel vroeg of wij van Scarabeefilms waren, ons vervoer was gearriveerd. Maar eenmaal buiten zagen wij nog altijd geen taxi. Totdat de ‘bellboy’ de deur van een 9 meter lange limousine open deed. HBO had geregeld dat wij ‘in stijl’ naar het vliegveld werden gebracht. Op dat moment voelden we ons toch even een echte filmster.

Even terug op aarde gekomen schitteren vanaf deze week De Sterren op het Nederlands Filmfestival in Utrecht op zaterdag, dinsdag en woensdag. Wij zullen na de voorstelling van dinsdag aanwezig zijn om vragen te beantwoorden uit het publiek.

Tussen de sterren #3

Derde generatie Indo Jasper Naaijkens houdt op Indisch 3.0 een blog bij over de “Oscar-run” met de film Stand van de Sterren waarvoor hij de montage deed. In zijn derde blog vertelt hij over de groeiende bekendheid van de film, zijn ervaring op het festival in Cyprus en kijkt hij vooruit naar de komende evenementen in New York.

Inmiddels hebben we weer wat prijzen aan onze prijzenkast kunnen toevoegen. Op het SilverDocs Documentary Festival in Washington wonnen we de Special Jury Mention Award en op het  Durban International Film Festival (Zuid-Afrika) wonnen we opnieuw een hoofdprijs: de Award for Best Documentary.

Inmiddels is de film aangekocht door een Engelse filmdistributeur die Stand van de Sterren in de bioscopen van het Verenigd Koninkrijk zal brengen. Deze distributeur zal ook de DVD met Engelse ondertiteling uitbrengen voor de Amerikaanse en Engelstalige markt. De internationale bekendheid van ‘Stand van de Sterren’ groeit met de dag en mensen van over de hele wereld sturen ons e-mails met hun complimenten over de film. Het is erg leuk om te zien dat een Nederlandse documentaire over Indonesië overal ter wereld toch zo aanslaat.

Maar het zijn niet alleen de grote internationale filmfestivals die ons uitnodigen, ook vele kleine filmfestivals vragen ons aanwezig te zijn. Omdat wij het erg druk hebben met de grotere internationale filmfestivals kunnen we niet altijd de kleine festivals bezoeken. Ik vind dit erg jammer. Juist bij de kleine festivals ligt de focus veel meer op de films, daar waar het bij de grote festivals mee om het circus eromheen draait. Door hun kleinschalige karakter zijn kleine filmfestivals vaak veel sfeervoller.

Een goed voorbeeld is het Lemesos International Documentary Festival op Cyprus. Op grote filmfestivals als L.A., Sundance of Washington liep ik tussen de sterren, maar op dit festival was ik voor één keer zelf de ‘ster’. Samen met mijn vrouw Janina was ik uitgenodigd om twee weken op Cyprus te vertoeven. Ook producent Hetty Naaijkens – Retel Helmrich was uitgenodigd.

Onze vliegtickets en het vier-sterren-hotel werden betaald en we werden netjes opgehaald van het vliegveld. We kregen zelfs nog een envelopje met zakgeld mee, zodat we niks tekort zouden komen. Het festival vond plaats in het cultureel centrum van Limassol omringt door gezellige terrasjes en restaurantjes waar onze persoonlijke chauffeur ons steeds naar toe bracht.

Jaarlijks worden de beste documentaires van het voorgaande jaar uitgenodigd op dit festival en ‘Stand van de sterren’ was dit jaar de openingsfilm. Ik werd verschillende malen geïnterviewd door de Cypriotische televisie. Ik voelde me op dat moment voor even zelf een echte ster. Daarbij zou ik ook een masterclass Single Shot Cinema verzorgen waar Leonard in zijn documentaires gebruik van maakt.

De masterclass was een groot succes en er waren naast veel Cyprioten ook veel internationale filmmakers aanwezig. Inmiddels heb ik uitnodigingen ontvangen voor Beiroet, Denemarken, Zweden en Beijing om ook daar een masterclass te geven.

En de wereldtournee houdt nog niet op. Op 14 september vertrekken wij met een hele delegatie naar New York waar twee zeer bijzondere evenementen gaan plaatsvinden. Het Museum of Modern Art (MoMA) zal de gehele trilogie vertonen in hun museum. Dit prestigieuze museum is een van de meest toonaangevende musea voor moderne en hedendaagse kunst ter wereld. Het is voor ons dan ook een zeer grote eer dat alle drie de films hier een week lang worden vertoond.

Hiernaast zal de grootste Amerikaanse tv-zender, HBO, de documentaire op de Amerikaanse televisie uitzenden dat gepaard zal gaan met een zeer groot feest. Hierover de volgende keer meer. Op naar New York!

Hun verdriet is niet van mij

De Japanse bezetting. Als kind hoorde ik de verhalen over die tijd uit eerste hand. Mijn grootvader was oud-KNILmilitair en had de kampen in Indië overleefd. Mijn grootmoeder was tijdens de oorlog buiten de kampen gebleven, maar had de nodige ervaringen met Japanners gehad. Hun verhalen maakten me woedend op de Japanners.

Charlie met haar grootvader

Mijn opa kon in geuren en kleuren beschrijven wat hij op zee had zien gebeuren toen hij Java verdedigde, hoe hij de Changi-gevangenis wist te overleven, hoe de mensen eraan toe waren met wie hij de vliegveld in Singapore aanlegde. Ondanks dat mijn grootvader zonder moeite in de Mazda van mijn ouders stapte en mij altijd zei objectief te blijven over het verleden, voelde ik haat tegenover Japanners. Ik was kwaad op ze om wat ze mijn grootouders hadden aangedaan; de pijn, ellende en verdriet die ze hen hadden bezorgd. Misschien werd ik zelfs wel extra boos omdat mijn grootvader dit niet was.

De geschiedenislessen op school over de Tweede Wereldoorlog wakkerden mijn frustratie, en daarmee mijn haat, nog meer aan. De Oorlog werd jaarlijks behandeld en steevast bleef de oorlog in Azië vrijwel onbesproken. Tijdens de lessen riep ik standaard dat ook ik mijn fiets terug wilde om vervolgens de aandacht op de oorlog in voormalig Nederlands-Indië te richten.

De aandacht voor de Duitse bezetting stond in schril contrast met het aantal grootouders van medeleerlingen dat daar direct mee in aanraking was gekomen: vrijwel nul. De oorlog van mijn grootvader, die nota bene de krijgsgevangenekampen had overleefd, kreeg hooguit één alinea in het boek. Sterker nog, hooguit honderd woorden waren gewijd aan de gruwelijkheden in de Jappenkampen. En vaak was dat al veel aandacht: meestal was het een simpele opsomming van feiten.

Ik begreep niet waar mijn grootvader de kracht vandaan haalde om zo sterk en zonder haat door het leven te stappen.  Nadat we samen The Battle of Midway hadden gekeken, begreep ik het nog minder. Tijdens het kijken van de film had mijn opa mooie, spannende en leuke herinneringen opgehaald aan de oorlog, maar ik vermoed dat die herinneringen ook zijn angst uit de oorlog naar boven gehaald heeft. Want die nacht schreeuwde hij me wakker; hij zag Japanners op het behang.

Na die bewuste nacht begon ik na te denken over mijn eigen haat. Ik vroeg me af waar die haat dan vandaan kwam, want het was duidelijk niet mijn grootvader die me die had aangepraat. Ik concludeerde uiteindelijk dat mijn haat er was omdat ik het gevoel had dat ik de Japanners móest haten; uit loyaliteit naar mijn familie.

Een jaar of twee na deze avond met mijn grootvader ging ik voor het cultuur- en kunstvak op school naar een concert van Yamato, The Drummers of Japan. Een avond lang keek ik naar vijftien Japanners met enorme trommels om hun nek, terwijl ze van top tot teen bezweet waren en mij met een warme glimlach toekeken.  Met wrok was ik naar de voorstelling gegaan, eenmaal in de zaal werd ik compleet blanco. Voor het eerst zag ik Japanners gewoon als mensen en niet als de vijanden van mijn familie.

Niet lang na dit concert kreeg de kanker, waar mijn grootvader al dertien jaar aan leed, definitief grip op hem en was hij voorgoed aan Nederland gebonden. Daarvoor had hij altijd de hele wereld over gereisd en had ik hem weinig gezien. Tijdens zijn ziekbed zag ik hem vaker dan ooit en bouwden we een sterke band op. Gek genoeg hebben we het nooit meer over de oorlog gehad.

Mijn haat jegens Japanners werd minder naarmate ik mijn opa beter leerde kennen en toen hij de dag voor de trouwdag van mijn ouders overleed, kwam hij even gedag zeggen, voordat hij de wereld verliet. Ik was er stuk van, maar met het verdriet van het overlijden van mijn opa dat ik langzaam losliet, liet ik ook de haat jegens Japanners steeds meer varen.

Ik besefte me dat ik geen recht heb op de haat, het verdriet, de angst en de pijn van mijn grootouders. Zeker niet als mijn opa dat zelf nooit heeft willen voelen. Ik ga nog jaarlijks met veel plezier naar de concerten van Yamato en ik ben zelfs een keer de artiestenvoyer ingeslopen om in het Japans om handtekeningen te vragen. En toen ik in mei 2006, nog geen jaar na het overlijden van mijn grootvader, het Mutual Understanding Programme van de Japanse overheid ontdekte, dacht ik: ‘Zo opa, dat gaan wij eens even doen.’

Benieuwd naar de ervaringen van Charlie in Japan? Lees dan de Moesson van deze maand.

Charlie tijdens haar reis in Japan

Tussen de sterren #2

Derde generatie Indo Jasper Naaijkens houdt op Indisch 3.0 een blog bij over de “Oscar-run” met de film Stand van de Sterren waarvoor hij de montage deed. In zijn tweede blog vertelt hij over de filmfestivals die hij afgelopen maand bezocht in Amerika.

Op dit moment worden we met onze documentaire ‘Stand van de Sterren’ op filmfestivals over de hele wereld uitgenodigd. Twee speciale filmfestivals waren Silverdocs (Washington) en het LA Filmfestival (Los Angeles). Het Silverdocs festival is een groot filmfestival dat jaarlijks door Discovery Channel wordt georganiseerd. Het LA filmfestival trekt jaarlijks meer dan 100.000 bezoekers en is samen met Sundance (Park City) en Tribeca (New York) het belangrijkste filmfestival van Amerika.

Wat het LA filmfestival zo speciaal maakt, is dat het wordt gehouden in het hart van de Amerikaanse filmindustrie: Los Angeles. Dit festival was de officiële start van onze Oscar-run. De film is tijdens het festival twee keer vertoond in aanwezigheid van de makers, waarna hij in zowel Los Angeles als in New York een week in de reguliere bioscoop heeft gedraaid. Nadat de film een week lang heeft gedraaid, werd hij officieel gekwalificeerd om mee te dingen naar de Oscar.

Op het LA filmfestival, de Oscar-run is begonnen, foto: (c) Jasper Naaijkens

Nadat we aan waren gekomen mochten we ’s avonds meteen naar de Gala première van de speelfilm ‘Bernie’ met Jack Black, Matthew McConaughey en Shirley Maclaine. Ook wij moesten over de rode loper, met enorm leger van pers langs de kant. Na de film was er een groot feest met de filmsterren.

De volgende ochtend aan het ontbijt bespraken we de Oscar strategie nog even door met het hoofd van de programmering bij HBO, Nancy Abraham. Zij benadrukte nog maar een keer dat ‘de Academy’, de organisator van de Academy Awards, honderden inzendingen per jaar krijgt en dat de competitie dit keer heel groot is.

De kans om op 26 februari 2012 dan ook het felbegeerde beeldje in ontvangst te nemen is dan ook zeer klein. Ze vertelde ook dat er bij de eerste voorstelling twee juryleden van ‘de Academy’ aanwezig zouden zijn. Dit maakte het natuurlijk extra spannend, want nu zou de Oscar-run dan echt gaan beginnen.

De voorstellingen waren een groot succes. Er werd hard gelachen tijdens de film en na de voorstelling werden we beloond met een daverend applaus. Het was erg leuk om te zien dat er ook veel ‘Amerindo’s’ naar de voorstellingen waren gekomen. In Los Angeles wonen heel veel Indische-Nederlanders die na de repatriëring naar Californië zijn verhuisd.

Een groot deel van hen woont in Los Angeles. Enkele van hen zaten ook in onze film ‘Contractpensions’ en het was heel bijzonder voor mij om ze een keer in het echt te ontmoeten (bij Contractpensions was ik niet bij de opnames in Los Angeles). Na elke voorstelling kreeg het publiek de mogelijkheid om vragen te stellen aan ons en hier was duidelijk te zien hoe ontroerd de Amerikanen waren van onze film.

Een dag later kreeg ik een telefoontje van een van de Oscar Juryleden. Ze was zo onder de indruk van de film en van het feit dat ik van meer van 300 uur materiaal zo’n sterke film had weten te monteren. Dat was een groot compliment van iemand die zelf al twee keer is genomineerd voor een Oscar. We spraken af in het hotel en ze vertelde dat ze mij graag als editor wilde voor haar volgende film. Deze film maakt ze samen met haar man Peter Rader (de scenarioschrijver van o.a. Waterworld en The Last Legion). Mijn eerste aanbod uit Hollywood is binnen!

Tussen de Sterren #1

‘Stand van de Sterren’, het derde deel in de documentaire-trilogie over een Indonesische familie, won het afgelopen half jaar prijzen op het IDFA in Amsterdam en het Sundance Festival. Niet lang daarna kocht televisienetwerk HBO de film. Stand van de Sterren is hun kandidaat voor de Oscars. Derde generatie Indo Jasper Naaijkens deed de montage van de film en gaat mee op “Oscar-run”. Vanaf deze maand houdt hij een blog bij op Indisch 3.0 en in de nieuwe Moesson is een interview met hem te lezen.

Het succes met Stand van de Sterren is fantastisch, maar Contractpensions-Djangan Loepah! was eigenlijk mijn eerste succes als editor. We hebben met deze documentaire 10.000 bezoekers naar de bioscoop getrokken en daarmee de kristallen filmprijs gewonnen, en inmiddels zijn er al meer dan 5000 DVD’s van contractpensions in Nederland en de VS verkocht. Stand van de Sterren kan ik eigenlijk mijn eerste ‘internationale’ succes noemen, gezien het aantal prijzen wat de film internationaal wint.

Ik ben als marketing & communicatiemedewerker bij Scarabeefilms altijd al bezig geweest met het monteren van trailers. Zo heb ik mij in de loop der jaren de editing software eigen gemaakt. Toen mijn moeder (Hetty) geld kreeg van ‘Het Gebaar’ om de film Contractpensions te maken, vond ze dat ik ervaring genoeg had om deze lange documentaire te monteren. Omdat mijn oom Leonard het camerawerk deed, heeft hij meegeholpen met de montage van Contractpensions.

Omdat Leonard een eigen filmstijl ontwikkeld heeft, wordt zijn eigen uniek ‘filmtaal’ vaak kapot gesneden door andere editors. Het is een nieuwe revolutionaire manier van filmen, en vereist ook een nieuwe revolutionaire manier van editen. Hij merkte dat ik zijn manier van filmen wel begreep in de editing. Omdat de camera bij Leonard altijd in beweging is moet je in de editing ook denken in bewegingen. Zo monteer ik altijd op een manier zodat de ene beweging overloopt in de andere beweging.

De samenwerking tussen Leonard en mij is vanaf het begin af aan heel prettig. Hij wilde dat ik Stand van de Sterren ook ging monteren. Dat deden we een jaar lang samen op Harvard, waar we ook gastcolleges hebben gegeven. Dat was een heel leerzame ervaring.

Na het winnen van IDFA, gingen we met Stand van de Sterren naar Sundance. Dat was echt geweldig! We wonnen de prijs voor beste buitenlandse documentaire en prominenten als Rosie O’ Donnel, Robert Redford en Rutger Hauer zeiden zeer onder de indruk te zijn van de documentaire’. Nu gaan we met HBO met de film op Oscar-run. Dat is bijna niet te geloven.

Natuurlijk is de kans is altijd zeer klein dat je daadwerkelijk genomineerd wordt voor een Oscar. Maar de kans is ook zeer klein dat je IDFA en Sundance wint. Het feit dat HBO er zoveel vertrouwen in heeft, zegt dus wel dat zij het in ieder geval als kanshebber zien.

De run is deze maand (juni, red.) eigenlijk al een beetje begonnen met twee festivals in Amerika, het LA Filmfestival in Los Angeles en het Silverdocs festival in Washington (daar kreeg de film een A Special Jury Mention, red.). En er komt nog een heleboel aan. De belangrijkste filmfestivals zal ik bezoeken, natuurlijk meestal samen met Leonard en Hetty. Maar er zijn ook dingen die ik alleen doe, zoals een masterclass geven over editing van Single Shot Cinema. Deze masterclass van 3 uur geef ik op het Cyprus Filmfestival. Dat wordt heel bijzonder.

Diederik van Vleuten: verfrissend en oprecht

Eindelijk: met respect en humor vertellen over Indië

De aankondiging op de website van Diederik van Vleuten (bekend van o.a. tv) liegt er niet om: “Wegens grote belangstelling wordt ‘Daar werd wat groots verricht’ in 2012 hernomen. In de periode januari tot en met maart volgt er een extra tournee.” Na het zien van de voorstelling in een uitverkochte Rijswijkse Schouwburg, ben ik daar blij om: iedereen in Nederland zou dit stuk moeten zien, Indisch of niet.

Diederik van Vleuten vertelde tijdens de Indië-herdenking in 2008 al over de memoires van Jan van Vleuten, zijn oudoom die de Japanse bezetting heeft meegemaakt. Van Vleuten stond toen nog aan de vooravond van ‘Daar werd wat groots verricht’ (DWWGV). En, ik zal eerlijk zijn, toen ik hem deze plannen hoorde aankondigen, dacht ik ‘Waarom moet een Nederlander dit verhaal nou weer vertellen? Dan trekken zij wéér alles naar zich toe, het verhaal van de Indo in de kampen mag onderhand wel eens verteld worden, die groep is al onzichtbaar genoeg.’  Inmiddels zeg ik: ‘I stand corrected’. Dit ís het verhaal van veel van onze grootouders, verteld op een eerlijke, respectvolle manier zonder verwijten.

Op Kerstavond 1982 gaf oudoom Jan het gezin Van Vleuten zijn memoires: vier cahiers over zijn leven in Indië. In de voorstelling van twee keer 67 minuten én een pauze (‘Oom Jan was een ouderwetse man, en ouderwetse mannen verdienen een ouderwetse pauze. O nee. Dat zeg ik niet goed, oom Jan was niet ouderwets, hij was uit een andere tijd.’) namVleuten de -bomvolle- zaal door die memoires mee. Jan van Vleuten is als zoon van een Hollandse tuan besar geboren in Indië, opgegroeid in Nederland (‘zijn ouders waren bang dat hij zou verindischen, hij sprak op zijn vierde beter Maleis dan Nederlands”) en in de jaren ’30 weer teruggekeerd naar zijn ‘land van herkomst’, heeft de archipel na de bezetting als evacué verlaten, is teruggegaan en heeft uiteindelijk, net als al die andere repatrianten, Indonesië in de jaren vijftig definitief verlaten.

Wat Van Vleuten’s performance onderscheidt van eerdere producties (zoals de film Het jaar 2602 en boeken van Hella Haasse, Van Dis, Kousbroek en Brouwers) is zijn humor, het respect voor de keuzes van die generatie (‘oom Jan was geboren in 1906′) en de volledigheid van het verhaal. De cabaretier weet in DWWGV humor feilloos in te zetten. Om geheugensteuntjes in het verhaal in te bouwen zonder langdradig te worden. Om moeilijke momenten te verluchtigen. En om oordelen uit te spreken zonder dat belerende toontje (‘Ja, dat koloniale systeem was natuurlijk hartstikke fout. Maar als ik soms kijk naar de afbeelding van het landhuis van mijn overgrootvader tuan besar Panplieten denk ik, dat kolonialisme heeft niet voor niets 300 jaar stand gehouden!’).

Humor gebruikt hij ook om – herkenbare – verbazing respectvol uit te dragen. Want het respect dat de cabaretier toont aan voor de keuzes van de generatie van onze grootouders, komt oprecht en integer over. Van Vleuten verstaat de kunst om onderscheid te maken tussen de liefde die hij voor de persoon heeft gevoeld en afstand die hij voelt tot de denkbeelden van die persoon. Zo benadrukt de performer dat het niet zijn verhaal is, maar dat van zijn oom. En vertelt hij hoe gek hij was op zijn oma Maggie, die Diederik alleen wel toefluisterde, toen hij met een donker Indisch vriendinnetje thuiskwam, dat zij het landgoed wel in blanke handen wilde houden.

Tot slot: die volledigheid van het verhaal. De buitenkampers. De treinreizigers die in 1945 op Java door peloppers vermoord werden. De aandacht voor de aankomst van repatrianten die na een aantal schepen verwaterde. Zomaar een paar voorbeelden waaruit ik concludeerde dat de cabaretier zich echt verdiept heeft in de Indische geschiedenis en heeft geluisterd naar de commentaren die hij kreeg bij het schrijven en de try-outs.

De Engel van Kebayoran: roman of geschiedschrijving?

In tegenstelling tot eerdere publicaties van Louis Zweers, zelfstandig kunst- en fotohistoricus en publicist over Nederlands-Indië/Indonesië, behoort De engel van Kebayoran tot literaire non-fictie, wat dit boek maakt tot zijn debuutroman. Op zoek naar het verhaal voor deze roman en de achtergrond van zijn familie reist Zweers af naar zijn nicht Lily in Bandung, Indonesië. Aan de hand van ontmoetingen met verschillende personen die een belangrijke schakel vormen in de geschiedenis van de familie maakt de auteur een reis door de tijd van het voormalig koloniale Indië tot het Indonesië van nu.

Na de soevereiniteitsoverdracht van Nederlands-Indië in december 1949 vertrekken volgens Zweers bijna 200.000* (Indische-)Nederlanders naar het moederland. Tegen deze stroom in vertrekt Lily, een achttienjarige blonde Hollandse jongedame, in de zomer van 1951 richting Indonesië om de liefde van haar leven achterna te gaan.

In Indonesië gaan in verloop van tijd de antiwesterse ideeën van Soekarno  dusdanig ver dat er geen Europeaan meer veilig is en er een grote uittocht op gang komt waarin de laatste tienduizenden Nederlanders Indonesië uit veiligheidsoverwegingen verlaten. Uiteindelijk is er bijna geen blanke meer te bekennen op Java. Lily’s echtgenoot, Raden Amir, raakt zelf ook steeds meer in de ban van de nieuwe politiek leider Soekarno en ook hun kinderen beginnen zich af te zetten tegen hun ‘blanke’ achtergrond, maar daar laat Lily zich niet door ontmoedigen. Ze heeft gekozen voor Indonesië en haar Amir en daar blijft het bij. Ze is vastberaden om haar (gezins-) leven te doen slagen in Indonesië. Een turbulent leven in de tropen volgt.

Het verhaal is boeiend, dat zeker. Het brengt herkenning met zich mee en roept daardoor vragen op over hoe de situatie voor onze voorouders zou zijn geweest in die tijd, of het vergelijkbaar was met de situatie van Lily en Amir, en hoe het zou zijn als zij net als Lily in Indonesië waren gebleven en wij ook daar opgegroeid zouden zijn in plaats van hier in Nederland. Een Indische familie staat centraal die je op een (voor Indische begrippen) uitzonderlijk persoonlijke wijze meeneemt door een Nederlands-Indische geschiedenis over een periode van pakweg twee eeuwen lang. En daar ligt precies het punt waarom het boek als een roman toch niet heeft kunnen pakken. De grote hoeveelheid aan feiten, jaartallen en de vakkundige behendigheid waarmee de familie in de historische context wordt geplaatst doet af aan het verhaal van de familie zelf waardoor het de lezer moeilijk wordt gemaakt zich mee te laten voeren door de hoofdpersonen in deze roman.

Aan de hand van ontmoetingen met verschillende personen die een belangrijke schakel vormen in de geschiedenis van de familie maakt de auteur een reis door de tijd van het voormalig koloniale Indië tot het Indonesië van nu. Elk persoon heeft een eigen verhaal en neemt een speciale plek in in de geschiedenis van de familie, welke met academische precisie worden ingebed in de historische context van het postkoloniale Indonesië. Juist nu de historische context hét kader biedt voor deze roman is het van essentieel belang dat de gebeurtenissen, jaartallen en aantallen die worden genoemd correct zijn. Dat er bijna 200.000 (Indische-)Nederlanders na de soevereiniteitsoverdracht in 1949 naar Nederland zijn gekomen ligt wat aan de hoge kant als je nagaat dat er in die periode rond de 81.000 repatrianten werden geteld.*

Toch is De engel van Kebayoran veel meer dan een geschiedschrijving alleen. Ondanks de fragmentarische informatie die er over de familie voor handen is, komt door de academische vaardigheden van Zweers een nauwkeurig gereconstrueerde familiegeschiedenis tot stand waarin alle gebeurtenissen, verhalen en personen een eigen plek krijgen in het geheel. Het beeldende taalgebruik van Zweers laat je de dingen zien door zijn ogen. Door zijn oren hoor je het geruststellende gesjirp van de krekels op de achtergrond. Hij laat je voelen, ruiken en proeven en geeft een stem aan het uitzonderlijke levensverhaal van Lily, haar voorouders en haar kinderen te midden van een turbulente geschiedenis in het voormalig Nederlands-Indië tot het Indonesië van nu. Hij geeft een stem aan De engel van Kebayoran.

*Noot  van de redactie: de door Zweers genoemde aantallen komen opmerkelijk genoeg niet overeen met het totale aantal van (bij benadering) 300.000 repatrianten waar de meeste historici in Nederland het over eens zijn, of met het aantal repatrianten dat in 1949 vertrok.

Bestel het boek via Van Stockum en steun Indisch3.nl!

Win VIP-kaarten voor filmpremière Stand van de Sterren

[box type="shadow"]Speciaal voor onze Twitter-volgers en Facebook-fans organiseert Indisch 3.0 in samenwerking met CinemaDelicatessen op 16 en 17 februari 2011 een unieke 24-uursactie: win VIP-kaarten voor de filmpremière van Stand van de Sterren op 27-2 a.s.![/box]

17/2/2011, 22:45 uur: De winnaars zijn bekend!

Zojuist hebben we drie dames blij mogen maken. De winnaressen van de Stand van de Sterren-actie zijn:
1. @Anouck1975, zij gaat als VIP naar de première op 27 februari a.s.
2. Debbie Isaway, zij heeft de dvd Stand van de Zon gewonnen.
3. En @tweexp heeft de dvd Stand van de Maan gewonnen.

Enneh, voor iedereen die zich verwondert over deze ‘vrouwelijke’ uitslag : er waren ook mannen die zich hadden opgegeven..!

Verlenging tot 17/2/2011, 20:00 uur

De verlotingsactie voor Stand van de Sterren wordt verlengd. Tot 20:00 uur vandaag kunnen volgers en Fans hun interesse kenbaar maken, door een mail te sturen naar redactie@indisch3.nl met als onderwerp Ik wil naar svds! Dit geldt ook voor mensen die gisteren de Share/ Deel-actie al gedaan hebben. Deelnemers die gisteren al een bevestiging van deelname hebben ontvangen, hoeven niet opnieuw te reageren.

Reden voor deze verlenging is dat we gemerkt hebben dat we op Facebook niet kunnen inventariseren welke Fans de Share op hun profiel hebben gezet. We zagen namelijk een aantal nieuwe Fans, maar hun namen doken niet op in de zoekresultaten. En toen wisten we het zeker: er gaat iets niet goed.

Wellicht denken sommigen van jullie nu: ‘Dat test je toch van tevoren?’. Wel, we hebben getest, maar – zoals nu achteraf blijkt – met vrienden. Als een Fan geen persoonlijke vriend van een van de pagina-beheerders is, kunnen wij zijn ‘status’ dus ook niet bekijken. We zijn gisteren tegen beperkingen van Facebook aangelopen die we niet kenden.

We vinden het erg vervelend je opnieuw te vragen een handeling uit te voeren, terwijl je gisteren ook al iets hebt gedaan om mee te kunnen loten. Om alle ongemakken een beetje weg te nemen, hebben we daarom voor een ruime verlenging gekozen, zodat zoveel mogelijk fans alsnog kunnen deelnemen. Vanavond om 22.00 uur maken we alsnog de uitslag bekend.

Wat kan je winnen?
Dvd’s van eerdere delen van de Stand van de-… serie: 1x Stand van de Maan en 1x Stand van de Zon. Eén deelnemer maakt kans op de hoofdprijs: een speciaal voor Indisch 3.0 samengesteld VIP-arrangement voor de première van Stand van de Sterren op 27 februari a.s., voor twee personen.

Wie kunnen meedoen?
Iedereen die Indisch3 volgt op Twitter of fan is op Facebook mag meedoen. Natuurlijk zijn leden van de redactie, de freelancers en hun familieleden van deelname uitgesloten. Enneh – wie het eerst komt, is dit keer niet wie het eerst maalt: de actie duurt precies 24 uur, dus iedereen, ongeacht je (werk-) schema, kan meedoen!

Hoe doe je mee?
1. Zorg ervoor dat je Indisch3 volgt op Twitter (www.twitter.com/indisch3) of Fan bent van onze Facebookpagina (Vind ik leuk/ Like ons op www.facebook.com/indisch3).
2. Check 16 februari na 10:00 uur onze Twitter-account of Facebook-pagina.
3. Op 16 februari 10:00 uur publiceren we op Twitter en Facebook het actiebericht.
4. Als je ons volgt op Twitter, retweet je dat bericht. Ben je Fan op Facebook,  dan Deel (Share) je het. Ben je beide, dan doe je beide, of kies je voor een van de twee. Let op: doe dit binnen 24 uur, dus voor 17 februari 10:00 uur en let erop dat je tweet begint met RT @indisch3 en je FB de verwijzing @Indisch3 bevat.
5. Alle deelnemers die zich hieraan houden, dingen mee naar de prijzen.

Wanneer zijn de winnaars bekend?
Op 17 februari a.s om 12:30 uur vind je onderaan dit bericht op Indisch3.nl de namen van de drie prijswinnaars. Uiteraard staan de namen ook op Facebook.com/indisch3 en Twitter.com/indisch3. Over de uitslag kan, zoals dat overal altijd staat, ook bij ons niet worden gecorrespondeerd.

Wanneer is de filmpremière?
Op 27 februari a.s. om 17:00 uur gaat Stand van de Sterren in première in Rotterdam, in Pathé Schouwburgplein.

Over Stand van de Sterren
Stand van de sterren is in 2010 bekroond met twee IDFA-prijzen en in 2011 op het internationale Sundance-festival van Robert Redford. De film is vanaf 3 maart 2011 in Nederlandse bioscopen te zien. Bij sommige vertoningen is de filmmaker, Leonard Retel Helmrich aanwezig om een toelichting te geven.

Stand van de Sterren  is het laatste deel van het unieke drieluik over het moderne Indonesië van Leonard Retel Helmrich. Met zijn adembenemende camerawerk brengt hij ons heel dicht bij de Indonesische samenleving.

Leonard Retel Helmrich volgde gedurende 12 jaren één en dezelfde Indonesische familie (Sjamsudin) uit de sloppenwijken van Jakarta, wat heeft geresulteerd in het drieluik Stand van de zon, Stand van de maan en Stand van de sterren. Net als in de voorgaande twee delen laat de maker ons in Stand van de sterren de onderliggende patronen van het leven in Indonesië zien. Dit brengt hij zowel letterlijk als symbolisch in beeld.

Het Indonesische gezin Sjamsudin is als het ware een microkosmos waarin je de belangrijkste problematiek van het leven in Indonesië terugvindt: corruptie, conflicten tussen religies, gokverslaving, de generatiekloof en het groeiende verschil tussen arm en rijk.
Indonesië is het op drie na grootste land ter wereld en telt tevens de grootste moslimpopulatie van de wereld. Grootmoeder Rumidjah, een belijdend christen, is vanuit het drukke Jakarta bij haar vriendin Tumisah op het platteland gaan wonen. Haar tot moslim bekeerde zoon Bakti heeft de zorg over haar kleinkind Tari op zich genomen. Omdat het opvoeden van zijn nichtje Tari hem zwaar valt, haalt Bakti zijn moeder terug naar de stad. Lees meer>>

“Gemengdheid verwerk ik in mijn werk” – Hadassah Emmerich

Onzichtbare verbindingen

[box type="shadow"]“Ben je bijzonder als je uit meerdere culturen komt?” Indische kunstenares Hadassah Emmerich (Heerlen, 1974) is voor mij de eerste hedendaagse artieste die het thema ‘exotisch zijn’ kritisch, respectvol en eigentijds benadert. Ik kan me nog de eerste keer herinneren dat ik werk van haar zag. Eindelijk was er kunst die direct dat in beeld bracht waar ik mee rondliep: wat is Indisch, wat is Indisch aan mij, en wie bepaalt dat: ik, of degene die mij meemaakt?”[/box]

Hadassah en dochter Ileana

Inmiddels weet ik dat deze derde generatie Indo ook in haar eigen leven in en met meerdere culturen leeft. In een sneeuwwit Berlijn ontmoet ik namelijk niet alleen Hadassah (Indische vader, Duitse moeder), maar ook haar Roemeense partner Catalin en Ileana, hun – in Duitsland geboren – dochter. Vader en dochter gaan buiten een frisse neus halen, terwijl ik Hadassah interview in Galerie Invaliden 1, gelegen op de grens van de voormalig oost-Berlijnse wijken Mitte en Prenzlauerberg.

“Na de scheiding van mijn ouders vertrok mijn vader. Ik was toen zes jaar. Daarmee vertrok ook het Indische uit mijn leven, het Indische werd mysterieus. Mijn moeder spoorde me aan er wel wat mee te doen. Ze nam me mee naar pasar malams, waar ik een hawaiian dans groep zag. Ik werd lid en danste er tien jaar in. Ik ben toen in een rol gegaan en dat was erg leuk: via een rol maakte ik contact met ‘het Indische’. Ja, ik heb nog contact met mijn vader. Voor hem leken Indië en Indonesië een afgesloten hoofdstuk te zijn. In 2006 ging ik voor de tweede keer naar Indonesië. Ik belde mijn vader regelmatig en vertelde hem over mijn avonturen daar. Ik weet niet wat het bij hem van binnen deed, dat ik daar was. Zelf wil hij niet meer. Indonesië heeft vreemde vormen aangenomen in zijn hoofd, hij fantaseert erover, het land is een oord van projectie geworden.”

“Mijn eerste keer in Indonesië was anders. Toen was ik 20 jaar. Ik ging erheen met veel vragen. Wat had ik nog met dat land, was wat ik voelde sentiment, verheerlijking, of had ik er zelf nog wat mee? Ik leefde bij een gastgezin.Ik voelde me lid van de familie, ik had hun nichtje kunnen zijn. Ik hoorde erbij. Tien jaar later was ik 30 jaar en een toerist, een buitenstaander. Ik kon het maar moeilijk accepteren dat ik voor Indonesiërs gewoon een Nederlander was. ‘Zien jullie dan niet dat ik hier ook hoor?’ Maar ja, je moet natuurlijk niet denken dat het op je voorhoofd geschreven staat. Of dat je iemand anders nodig hebt om te voelen dat een land bij je hoort. En: was ik dan bijzonderder omdat je uit twee culturen komt, rijker, heb je meer substantie? Ik realiseerde me dat ik wilde dat die vragen ingevuld werden, terwijl de antwoorden mijn eigen projecties waren.”

“Mijn werk als kunstenares begon heel intuïtief. Ik werkte puur vanuit mijn gevoel, ik wilde mijn eigen onopgeloste thema’s benoemen. En ik kwam ook wel bij vragen aan, maar ik wilde meer, ik wilde op zoek naar de diepere betekenis. Inmiddels gaat mijn werk niet meer over mij, maar over universele thema’s; identiteit, exotisme, verheerlijking, het sentiment en het spannende. De verandering kwam na mijn masteropleiding Fine Arts in Londen. Daar leerde ik  conceptueel te denken over mijn werk. Eerst nadenken over mijn onderwerp, daarna pas beginnen, zodat ik wel bij die diepere betekenis kon komen. Door te leren praten over mijn werk, naar kunst van anderen te kijken en bewust te benoemen wat je ziet, is het me gelukt een bepaalde intensiteit te creëren. Door afstand te creëren tot mijn eigen thematiek, kon ik gaan benoemen.”

“Gemengdheid verwerk ik nu in en met mijn werk. In een werk, want het object laat de gemengdheid zien. Met mijn werk, want ik maak nooit alleen maar één plaatje voor aan de muur. Ik exposeer niet één doek of object, maar meerdere tegelijk. Die zijn als het ware met onzichtbare lijnen met elkaar verbonden. Ik zie mezelf steeds meer als bruggenbouwer tussen werelden, en mijn werk maakt die werelden voelbaar.”

Hadassah leeft sinds 2006 in Berlijn. Een deel van haar werk komt weer naar Nederland: het is vanaf 10 februari a.s. in RAiR, Rotterdam te zien. En misschien is de kunstenares er zelf ook bij.

Het erfrecht van schuld

Wanneer mag je soeda zeggen?

[box type="shadow"]Mijn vriend M. en ik hebben erg on-Indisch gedrag vertoond: we zijn de familiedrukte rond de feestdagen ontvlucht door 10 dagen Berlijn te boeken.  Ja, stiekem heb ik de chaos en stress van het Kerstdiner met de familie gemist. Daar staat tegenover dat de vragen die Berlijn bij me oproept, dat gemis meer dan waard zijn geweest.[/box]

Berlijn, oudjaarsavond 2010

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bestierde Hitler vanuit zijn in Berlijn gevestigde Reichskanselarei zijn oorlog. De man uit Beieren, die zo’n 10 jaar voor zijn verkiezing tot Reichskanselier gevangen had gezeten voor een poging tot staatsgreep, wilde van Berlijn Germania maken: hoofdstad van het grote Germaanse rijk. Tegenwoordig is het een stad die bulkt van de vragen.

Na toeristische trekpleisters te hebben bezocht, Weihnachtsmarkten te hebben afgestruind en door kleine buurtjes te zijn geslenterd, zou het vreemd zijn om te zeggen dat ik wél de antwoorden heb, waar de Berlijners zelf al decennia over twisten: hoe is het mogelijk geweest dat Hitler aan de macht gekomen is, hoe gaan we om met de tastbare overblijfselen in onze stad uit zowel de nazitijd als de Koude Oorlog, en hoe bouwen we aan een gemeenschappelijke toekomst, terwijl we als stad met een schuld van 80 miljard failliet zijn?

Wat ik wel door heb van de Berlijners? Ze stéllen die vragen, publiekelijk en zorgvuldig, ook als ze pijnlijk zijn. Misschien omdat ze er niet onderuit kunnen, maar ze doen het wel.Een voorbeeld: in het Duits Historisch Museum (Zeughaus) is een tentoonstelling ingericht over hoe het mogelijk is geweest dat Hitler steun had van zowel Duitsers. Hoewel voor mij die vraag vrij logisch is, is het hier onderwerp geweest van een flink publiek debat. Hoewel ik de expositie in Wannsee meer antwoorden vond geven dan de expositie in het Zeughaus, laat de discussie over de tentoonstelling zien dat, ten eerste Hitler en de Tweede Wereldoorlog nog steeds een gevoelig onderwerp zijn, en ten tweede dat de Duitsers, ondanks die pijnlijkheid, de vraag willen beantwoorden.

Misschien denk jij nu ‘Ja, het toch logisch dat ze dat doen? Dat is de enige manier om te voorkomen dat dit ooit weer gebeurt.’ Ik zou dat ook zeggen. Maar als ik zie hoe Nederland omgaat met haar eigen verleden, moet ik constateren dat óf Nederland niet logisch nadenkt, óf pijnlijke vragen over het eigen verleden liever verbergt. Want we weten allemaal dat het koloniale verleden van Nederland, de gruwelijk effectieve Jodenvervolging in ons land tijdens de WOII en de late afschaffing van de slavernij – of onze bijdrage aan de ontwikkeling daarvan – niet meer dan voetnoten zijn in de vaderlandse geschiedenis.

Hoe komt het dat een land als Engeland wel met haar voormalige kolonien in een Commonwealth  zit en goede banden onderhoudt met zowel India als Canada? Vergelijk de relatie van Engeland maar eens met het uitgestelde staatsbezoek van Indonesië, de ophef over Desi Bouterse’s verkiezing tot nieuwe president van Suriname, of de anti-Nederlandse houding op de (voormalige) Antillen? Net als Duitsland, heeft ook Engeland haar fouten uit het verleden benoemd en aangepakt. Op die manier kan het signalen herkennen die duiden op mogelijke herhaling, maar vooral meer toekomstmogelijkheden in de internationale relaties ontwikkelen.

Zou het voor Nederland dan te moeilijk zijn om vragen te stellen over het eigen verleden? Want ik ben geneigd te concluderen dat, als een land zijn verleden onder de loep neemt, het lef nodig heeft om pijnlijke vragen te stellen. Lef, en misschien ook wel een oprecht eergevoel. Of zou er een andere reden zijn voor het Nederlandse gebrek aan durf om pijnlijke vragen en antwoorden uitgebreid in de geschiedenisboekjes op te nemen?

Maar goed. Dit gaat verder. Een jonge Duitser krijgt, als hij een gesprek is met iemand uit een ander land, gemiddeld binnen half uur een vraag over de oorlog, hoorde ik iemand vertellen. Hoort dit? Of moeten we als buitenland op een gegeven moment ophouden met de vinger wijzen? Wat doe je als nakomelingen van degenen die ‘schuldeiser’ zijn? Blijf je het recht houden op verwijt? En, als de beschuldigde de schuld niet erkent, blijf je dan ook de recht en de plicht hebben die schuld te innen? Hebben wij als nakomelingen van de eerste generatie Indische Nederlanders, die schuldeisers zijn van Nederland als ex-koloniale mogendheid, nog het recht om de nakomelingen van de voormalige koloniale heerser ter verantwoording te roepen? Hebben wij het recht om die schuld te laten gaan? En verzaken wij dan als nakomelingen, of kiezen wij simpelweg voor onze toekomst? Mijn vraag is dus: wat is hierin het erfrecht van schuld? En: wanneer houdt het op?

Aan de vooravond van 2011 zijn dit een paar van die vragen die het verblijf in Berlijn bij me losmaakt. Wie weet vind ik in het komende jaar antwoorden.  Jullie, onze lezers, wens ik namens de hele redactie een prachtig nieuw jaar toe, vol met inspirerende antwoorden en prikkelende vragen.