Tussen de sterren #3

Jasper Naaijkens (c) Armando Ello/ Indisch 3.0 2011

Derde generatie Indo Jasper Naaijkens houdt op Indisch 3.0 een blog bij over de “Oscar-run” met de film Stand van de Sterren waarvoor hij de montage deed. In zijn derde blog vertelt hij over de groeiende bekendheid van de film, zijn ervaring op het festival in Cyprus en kijkt hij vooruit naar de komende evenementen in New York.

Inmiddels hebben we weer wat prijzen aan onze prijzenkast kunnen toevoegen. Op het SilverDocs Documentary Festival in Washington wonnen we de Special Jury Mention Award en op het  Durban International Film Festival (Zuid-Afrika) wonnen we opnieuw een hoofdprijs: de Award for Best Documentary.

Inmiddels is de film aangekocht door een Engelse filmdistributeur die Stand van de Sterren in de bioscopen van het Verenigd Koninkrijk zal brengen. Deze distributeur zal ook de DVD met Engelse ondertiteling uitbrengen voor de Amerikaanse en Engelstalige markt. De internationale bekendheid van ‘Stand van de Sterren’ groeit met de dag en mensen van over de hele wereld sturen ons e-mails met hun complimenten over de film. Het is erg leuk om te zien dat een Nederlandse documentaire over Indonesië overal ter wereld toch zo aanslaat.

Maar het zijn niet alleen de grote internationale filmfestivals die ons uitnodigen, ook vele kleine filmfestivals vragen ons aanwezig te zijn. Omdat wij het erg druk hebben met de grotere internationale filmfestivals kunnen we niet altijd de kleine festivals bezoeken. Ik vind dit erg jammer. Juist bij de kleine festivals ligt de focus veel meer op de films, daar waar het bij de grote festivals mee om het circus eromheen draait. Door hun kleinschalige karakter zijn kleine filmfestivals vaak veel sfeervoller.

Een goed voorbeeld is het Lemesos International Documentary Festival op Cyprus. Op grote filmfestivals als L.A., Sundance of Washington liep ik tussen de sterren, maar op dit festival was ik voor één keer zelf de ‘ster’. Samen met mijn vrouw Janina was ik uitgenodigd om twee weken op Cyprus te vertoeven. Ook producent Hetty Naaijkens – Retel Helmrich was uitgenodigd.

Onze vliegtickets en het vier-sterren-hotel werden betaald en we werden netjes opgehaald van het vliegveld. We kregen zelfs nog een envelopje met zakgeld mee, zodat we niks tekort zouden komen. Het festival vond plaats in het cultureel centrum van Limassol omringt door gezellige terrasjes en restaurantjes waar onze persoonlijke chauffeur ons steeds naar toe bracht.

Jaarlijks worden de beste documentaires van het voorgaande jaar uitgenodigd op dit festival en ‘Stand van de sterren’ was dit jaar de openingsfilm. Ik werd verschillende malen geïnterviewd door de Cypriotische televisie. Ik voelde me op dat moment voor even zelf een echte ster. Daarbij zou ik ook een masterclass Single Shot Cinema verzorgen waar Leonard in zijn documentaires gebruik van maakt.

De masterclass was een groot succes en er waren naast veel Cyprioten ook veel internationale filmmakers aanwezig. Inmiddels heb ik uitnodigingen ontvangen voor Beiroet, Denemarken, Zweden en Beijing om ook daar een masterclass te geven.

En de wereldtournee houdt nog niet op. Op 14 september vertrekken wij met een hele delegatie naar New York waar twee zeer bijzondere evenementen gaan plaatsvinden. Het Museum of Modern Art (MoMA) zal de gehele trilogie vertonen in hun museum. Dit prestigieuze museum is een van de meest toonaangevende musea voor moderne en hedendaagse kunst ter wereld. Het is voor ons dan ook een zeer grote eer dat alle drie de films hier een week lang worden vertoond.

Hiernaast zal de grootste Amerikaanse tv-zender, HBO, de documentaire op de Amerikaanse televisie uitzenden dat gepaard zal gaan met een zeer groot feest. Hierover de volgende keer meer. Op naar New York!

Tussen de sterren #2

Derde generatie Indo Jasper Naaijkens houdt op Indisch 3.0 een blog bij over de “Oscar-run” met de film Stand van de Sterren waarvoor hij de montage deed. In zijn tweede blog vertelt hij over de filmfestivals die hij afgelopen maand bezocht in Amerika.

Op dit moment worden we met onze documentaire ‘Stand van de Sterren’ op filmfestivals over de hele wereld uitgenodigd. Twee speciale filmfestivals waren Silverdocs (Washington) en het LA Filmfestival (Los Angeles). Het Silverdocs festival is een groot filmfestival dat jaarlijks door Discovery Channel wordt georganiseerd. Het LA filmfestival trekt jaarlijks meer dan 100.000 bezoekers en is samen met Sundance (Park City) en Tribeca (New York) het belangrijkste filmfestival van Amerika.

Wat het LA filmfestival zo speciaal maakt, is dat het wordt gehouden in het hart van de Amerikaanse filmindustrie: Los Angeles. Dit festival was de officiële start van onze Oscar-run. De film is tijdens het festival twee keer vertoond in aanwezigheid van de makers, waarna hij in zowel Los Angeles als in New York een week in de reguliere bioscoop heeft gedraaid. Nadat de film een week lang heeft gedraaid, werd hij officieel gekwalificeerd om mee te dingen naar de Oscar.

Op het LA filmfestival, de Oscar-run is begonnen, foto: (c) Jasper Naaijkens

Nadat we aan waren gekomen mochten we ’s avonds meteen naar de Gala première van de speelfilm ‘Bernie’ met Jack Black, Matthew McConaughey en Shirley Maclaine. Ook wij moesten over de rode loper, met enorm leger van pers langs de kant. Na de film was er een groot feest met de filmsterren.

De volgende ochtend aan het ontbijt bespraken we de Oscar strategie nog even door met het hoofd van de programmering bij HBO, Nancy Abraham. Zij benadrukte nog maar een keer dat ‘de Academy’, de organisator van de Academy Awards, honderden inzendingen per jaar krijgt en dat de competitie dit keer heel groot is.

De kans om op 26 februari 2012 dan ook het felbegeerde beeldje in ontvangst te nemen is dan ook zeer klein. Ze vertelde ook dat er bij de eerste voorstelling twee juryleden van ‘de Academy’ aanwezig zouden zijn. Dit maakte het natuurlijk extra spannend, want nu zou de Oscar-run dan echt gaan beginnen.

De voorstellingen waren een groot succes. Er werd hard gelachen tijdens de film en na de voorstelling werden we beloond met een daverend applaus. Het was erg leuk om te zien dat er ook veel ‘Amerindo’s’ naar de voorstellingen waren gekomen. In Los Angeles wonen heel veel Indische-Nederlanders die na de repatriëring naar Californië zijn verhuisd.

Een groot deel van hen woont in Los Angeles. Enkele van hen zaten ook in onze film ‘Contractpensions’ en het was heel bijzonder voor mij om ze een keer in het echt te ontmoeten (bij Contractpensions was ik niet bij de opnames in Los Angeles). Na elke voorstelling kreeg het publiek de mogelijkheid om vragen te stellen aan ons en hier was duidelijk te zien hoe ontroerd de Amerikanen waren van onze film.

Een dag later kreeg ik een telefoontje van een van de Oscar Juryleden. Ze was zo onder de indruk van de film en van het feit dat ik van meer van 300 uur materiaal zo’n sterke film had weten te monteren. Dat was een groot compliment van iemand die zelf al twee keer is genomineerd voor een Oscar. We spraken af in het hotel en ze vertelde dat ze mij graag als editor wilde voor haar volgende film. Deze film maakt ze samen met haar man Peter Rader (de scenarioschrijver van o.a. Waterworld en The Last Legion). Mijn eerste aanbod uit Hollywood is binnen!

Tussen de Sterren #1

Jasper Naaijkens (c) Armando Ello/ Indisch 3.0 2011

‘Stand van de Sterren’, het derde deel in de documentaire-trilogie over een Indonesische familie, won het afgelopen half jaar prijzen op het IDFA in Amsterdam en het Sundance Festival. Niet lang daarna kocht televisienetwerk HBO de film. Stand van de Sterren is hun kandidaat voor de Oscars. Derde generatie Indo Jasper Naaijkens deed de montage van de film en gaat mee op “Oscar-run”. Vanaf deze maand houdt hij een blog bij op Indisch 3.0 en in de nieuwe Moesson is een interview met hem te lezen.

Het succes met Stand van de Sterren is fantastisch, maar Contractpensions-Djangan Loepah! was eigenlijk mijn eerste succes als editor. We hebben met deze documentaire 10.000 bezoekers naar de bioscoop getrokken en daarmee de kristallen filmprijs gewonnen, en inmiddels zijn er al meer dan 5000 DVD’s van contractpensions in Nederland en de VS verkocht. Stand van de Sterren kan ik eigenlijk mijn eerste ‘internationale’ succes noemen, gezien het aantal prijzen wat de film internationaal wint.

Ik ben als marketing & communicatiemedewerker bij Scarabeefilms altijd al bezig geweest met het monteren van trailers. Zo heb ik mij in de loop der jaren de editing software eigen gemaakt. Toen mijn moeder (Hetty) geld kreeg van ‘Het Gebaar’ om de film Contractpensions te maken, vond ze dat ik ervaring genoeg had om deze lange documentaire te monteren. Omdat mijn oom Leonard het camerawerk deed, heeft hij meegeholpen met de montage van Contractpensions.

Omdat Leonard een eigen filmstijl ontwikkeld heeft, wordt zijn eigen uniek ‘filmtaal’ vaak kapot gesneden door andere editors. Het is een nieuwe revolutionaire manier van filmen, en vereist ook een nieuwe revolutionaire manier van editen. Hij merkte dat ik zijn manier van filmen wel begreep in de editing. Omdat de camera bij Leonard altijd in beweging is moet je in de editing ook denken in bewegingen. Zo monteer ik altijd op een manier zodat de ene beweging overloopt in de andere beweging.

De samenwerking tussen Leonard en mij is vanaf het begin af aan heel prettig. Hij wilde dat ik Stand van de Sterren ook ging monteren. Dat deden we een jaar lang samen op Harvard, waar we ook gastcolleges hebben gegeven. Dat was een heel leerzame ervaring.

Na het winnen van IDFA, gingen we met Stand van de Sterren naar Sundance. Dat was echt geweldig! We wonnen de prijs voor beste buitenlandse documentaire en prominenten als Rosie O’ Donnel, Robert Redford en Rutger Hauer zeiden zeer onder de indruk te zijn van de documentaire’. Nu gaan we met HBO met de film op Oscar-run. Dat is bijna niet te geloven.

Natuurlijk is de kans is altijd zeer klein dat je daadwerkelijk genomineerd wordt voor een Oscar. Maar de kans is ook zeer klein dat je IDFA en Sundance wint. Het feit dat HBO er zoveel vertrouwen in heeft, zegt dus wel dat zij het in ieder geval als kanshebber zien.

De run is deze maand (juni, red.) eigenlijk al een beetje begonnen met twee festivals in Amerika, het LA Filmfestival in Los Angeles en het Silverdocs festival in Washington (daar kreeg de film een A Special Jury Mention, red.). En er komt nog een heleboel aan. De belangrijkste filmfestivals zal ik bezoeken, natuurlijk meestal samen met Leonard en Hetty. Maar er zijn ook dingen die ik alleen doe, zoals een masterclass geven over editing van Single Shot Cinema. Deze masterclass van 3 uur geef ik op het Cyprus Filmfestival. Dat wordt heel bijzonder.

Win VIP-kaarten voor filmpremière Stand van de Sterren

Stand van de sterren - Leonard Retel Helmrich

[box type=”shadow”]Speciaal voor onze Twitter-volgers en Facebook-fans organiseert Indisch 3.0 in samenwerking met CinemaDelicatessen op 16 en 17 februari 2011 een unieke 24-uursactie: win VIP-kaarten voor de filmpremière van Stand van de Sterren op 27-2 a.s.![/box]

17/2/2011, 22:45 uur: De winnaars zijn bekend!

Zojuist hebben we drie dames blij mogen maken. De winnaressen van de Stand van de Sterren-actie zijn:
1. @Anouck1975, zij gaat als VIP naar de première op 27 februari a.s.
2. Debbie Isaway, zij heeft de dvd Stand van de Zon gewonnen.
3. En @tweexp heeft de dvd Stand van de Maan gewonnen.

Enneh, voor iedereen die zich verwondert over deze ‘vrouwelijke’ uitslag : er waren ook mannen die zich hadden opgegeven..!

Verlenging tot 17/2/2011, 20:00 uur

De verlotingsactie voor Stand van de Sterren wordt verlengd. Tot 20:00 uur vandaag kunnen volgers en Fans hun interesse kenbaar maken, door een mail te sturen naar redactie@indisch3.nl met als onderwerp Ik wil naar svds! Dit geldt ook voor mensen die gisteren de Share/ Deel-actie al gedaan hebben. Deelnemers die gisteren al een bevestiging van deelname hebben ontvangen, hoeven niet opnieuw te reageren.

Reden voor deze verlenging is dat we gemerkt hebben dat we op Facebook niet kunnen inventariseren welke Fans de Share op hun profiel hebben gezet. We zagen namelijk een aantal nieuwe Fans, maar hun namen doken niet op in de zoekresultaten. En toen wisten we het zeker: er gaat iets niet goed.

Wellicht denken sommigen van jullie nu: ‘Dat test je toch van tevoren?’. Wel, we hebben getest, maar – zoals nu achteraf blijkt – met vrienden. Als een Fan geen persoonlijke vriend van een van de pagina-beheerders is, kunnen wij zijn ‘status’ dus ook niet bekijken. We zijn gisteren tegen beperkingen van Facebook aangelopen die we niet kenden.

We vinden het erg vervelend je opnieuw te vragen een handeling uit te voeren, terwijl je gisteren ook al iets hebt gedaan om mee te kunnen loten. Om alle ongemakken een beetje weg te nemen, hebben we daarom voor een ruime verlenging gekozen, zodat zoveel mogelijk fans alsnog kunnen deelnemen. Vanavond om 22.00 uur maken we alsnog de uitslag bekend.

Wat kan je winnen?
Dvd’s van eerdere delen van de Stand van de-… serie: 1x Stand van de Maan en 1x Stand van de Zon. Eén deelnemer maakt kans op de hoofdprijs: een speciaal voor Indisch 3.0 samengesteld VIP-arrangement voor de première van Stand van de Sterren op 27 februari a.s., voor twee personen.

Wie kunnen meedoen?
Iedereen die Indisch3 volgt op Twitter of fan is op Facebook mag meedoen. Natuurlijk zijn leden van de redactie, de freelancers en hun familieleden van deelname uitgesloten. Enneh – wie het eerst komt, is dit keer niet wie het eerst maalt: de actie duurt precies 24 uur, dus iedereen, ongeacht je (werk-) schema, kan meedoen!

Hoe doe je mee?
1. Zorg ervoor dat je Indisch3 volgt op Twitter (www.twitter.com/indisch3) of Fan bent van onze Facebookpagina (Vind ik leuk/ Like ons op www.facebook.com/indisch3).
2. Check 16 februari na 10:00 uur onze Twitter-account of Facebook-pagina.
3. Op 16 februari 10:00 uur publiceren we op Twitter en Facebook het actiebericht.
4. Als je ons volgt op Twitter, retweet je dat bericht. Ben je Fan op Facebook,  dan Deel (Share) je het. Ben je beide, dan doe je beide, of kies je voor een van de twee. Let op: doe dit binnen 24 uur, dus voor 17 februari 10:00 uur en let erop dat je tweet begint met RT @indisch3 en je FB de verwijzing @Indisch3 bevat.
5. Alle deelnemers die zich hieraan houden, dingen mee naar de prijzen.

Wanneer zijn de winnaars bekend?
Op 17 februari a.s om 12:30 uur vind je onderaan dit bericht op Indisch3.nl de namen van de drie prijswinnaars. Uiteraard staan de namen ook op Facebook.com/indisch3 en Twitter.com/indisch3. Over de uitslag kan, zoals dat overal altijd staat, ook bij ons niet worden gecorrespondeerd.

Wanneer is de filmpremière?
Op 27 februari a.s. om 17:00 uur gaat Stand van de Sterren in première in Rotterdam, in Pathé Schouwburgplein.

Over Stand van de Sterren
Stand van de sterren is in 2010 bekroond met twee IDFA-prijzen en in 2011 op het internationale Sundance-festival van Robert Redford. De film is vanaf 3 maart 2011 in Nederlandse bioscopen te zien. Bij sommige vertoningen is de filmmaker, Leonard Retel Helmrich aanwezig om een toelichting te geven.

Stand van de Sterren  is het laatste deel van het unieke drieluik over het moderne Indonesië van Leonard Retel Helmrich. Met zijn adembenemende camerawerk brengt hij ons heel dicht bij de Indonesische samenleving.

Leonard Retel Helmrich volgde gedurende 12 jaren één en dezelfde Indonesische familie (Sjamsudin) uit de sloppenwijken van Jakarta, wat heeft geresulteerd in het drieluik Stand van de zon, Stand van de maan en Stand van de sterren. Net als in de voorgaande twee delen laat de maker ons in Stand van de sterren de onderliggende patronen van het leven in Indonesië zien. Dit brengt hij zowel letterlijk als symbolisch in beeld.

Het Indonesische gezin Sjamsudin is als het ware een microkosmos waarin je de belangrijkste problematiek van het leven in Indonesië terugvindt: corruptie, conflicten tussen religies, gokverslaving, de generatiekloof en het groeiende verschil tussen arm en rijk.
Indonesië is het op drie na grootste land ter wereld en telt tevens de grootste moslimpopulatie van de wereld. Grootmoeder Rumidjah, een belijdend christen, is vanuit het drukke Jakarta bij haar vriendin Tumisah op het platteland gaan wonen. Haar tot moslim bekeerde zoon Bakti heeft de zorg over haar kleinkind Tari op zich genomen. Omdat het opvoeden van zijn nichtje Tari hem zwaar valt, haalt Bakti zijn moeder terug naar de stad. Lees meer>>

IDFA 2010: het succes van een Ind(ones)ische familie.

Na twaalf dagen vol met de meest uiteenlopende documentaires werd IDFA 2010 afgelopen weekend feestelijk afgesloten. De in totaal 280 films die er te zien waren, zorgden voor meer bezoekers dan ooit. Het festival behoort inmiddels tot de belangrijkste in de wereld. Voor de film Stand van de Sterren (Position of the Stars) van de Indische filmmaker Leonard Retel Helmrich was het een festival met een goud randje. De film won maar liefst twee prijzen: VPRO IDFA Award for Best Feature-Length Documentary en de IDFA Award for Dutch Documentary. Een ongekend succes.

De concurrentie was deze jaargang evenwel groot. Er waren vele prachtige, en ook belangrijke documentaires te zien. Het indringende Armadillo bijvoorbeeld, over de steeds zinlozer lijkende oorlog in Afghanistan, maakte indruk. Maar ook het schokkende verhaal van de Canadese gevangene Omar Khadr in You Don’t Like the Truth – 4 Days in Guantánamo was zeer indrukwekkend. In de discussie na afloop benadrukte Last van Troost van Amnesty International nog maar eens dat de sluiting van Guantánamo Bay -ondanks eerdere beloften van president Obama- nog altijd geen feit is. De film won de Special Jury Award.

Ook de indringende film Addicted in Afghanistan, over twee aan heroine verslaafde pubers in Kabul, is een film om niet snel te vergeten. Andere opvallende films dit jaar waren Waste Land, over recyclekunst, en Autumn Gold, een mooi portret van een groep atleten van hoge leeftijd, respectievelijk nummer 1 en 2 in de publiek-top 20. Een van mijn favoriete documentaires dit jaar was echter Marathon Boy, dat het even wonderlijke als grimmige verhaal vertelt van het kleine Indiase loopwonder Budhia Singh en zijn coach Biranchi Das. De film eindigde op de tweede plaats in de Best Feature-Length Documentary-competitie.

Leonard, Hetty en Jasper nemen de prijs voor Best Feature Length Documentary in ontvangst op IDFA

Uit al die mooie en belangwekkende documentaires werd Stand van de Sterren als beste gekozen. Het juryrapport was lovend. Volgens de jury vertelt de film over de “een relevant en tijdloos verhaal door middel van unieke cinematografische waarnemingen”. Dat is niets teveel gezegd. Met de zelf ontwikkelde single-shot techniek vertelt Retel Helmrich in prachtige beelden het tragische, komische en dan weer ontroerende verhaal verteld van een bijzondere familie.

De hoofdprijs winnen op IDFA is een geweldige prestatie. Het was alweer 6 jaar geleden dat een Nederlandse filmmaker dat deed. En… ook toen was dat Leonard Retel Helmrich met Stand van de Maan. Tweemaal de hoofdprijs winnen was nog geen enkele filmmaker gelukt.  Het succes van Stand van de Sterren is echter niet het succes van één man, maar van een hele familie. De film is zelfs een heuse “Indische co-productie”: zus Hetty Naaijkens Retel Helmrich (Contractpensions) produceerde de film en neef Jasper Naaijkens deed de montage.

Samen namen ze de prijs op vrijdag 26 november in de Escape in Amsterdam in ontvangst. De familie gloeide van trots om “de erkenning voor de complete trilogie die begon met Stand van de Zon”. En die erkenning brengen ze ongetwijfeld over aan de familie Sjamsuddin in Jakarta.

Stand van de Sterren is vanaf begin maart te zien in de Nederlandse bioscopen. We zullen tegen die tijd berichten over de bioscoop-premiere.

IDFA Masterclass van Leonard Retel Helmrich

Dit jaar was zijn film Stand van de Sterren de openingsfilm van IDFA. In dit laatste deel van het drieluik over de familie Sjamsjuddin brengt Leonard Retel Helmrich de kijker opnieuw in vervoering. De kracht van zijn films ligt onder meer in de door hem ontwikkelde single shot cinema techniek en zijn steady wings, waar hij vloeiende bewegingen en shots mee kan maken. In een IDFA Masterclass vertelt Retel Helmrich over zijn techniek, en waarom deze zo belangrijk voor hem is. En wat heeft hem naar Indonesië gebracht, en zorgde ervoor dat hij gedurende 12  jaar dezelfde familie volgde?

Bron: IDFA

Emotie, beweging, single shot, en ‘steady wings’, zijn de kernbegrippen van de masterclass van Leonard Retel Helmrich. Voor het eerst maak ik kennis met “de meester”: rustig, maar toch bevlogen vertelt hij over de techniek die hij onder andere in Stand van de Zon, Stand van de Maan en Stand van de Sterren toepast. Al snel leer ik dat de single shot-techniek het mogelijk maakt een scène of actie in één shot te vangen. Hierdoor wordt montage in dat shot overbodig. Door middel van bewegingen om het centrale object heen, worden verschillende standpunten ingenomen en kan op de situatie worden ingespeeld.

Door deze manier van filmen is Retel Helmrich ‘on top of the emotion’. Dat wil hij overbrengen op zijn publiek: “Ik begeef me als het ware in de aura van mensen. Ik vind dat wel zo eerlijk”, zegt hij. Voor hem is dat dé manier van filmen, en intuïtie is daarbij van groot belang. Om soepele bewegingen mogelijk te maken, gebruikt Retel Helmrich zijn zogenaamde steady wings: vleugels die aan de camera zitten die onafhankelijk van elkaar kunnen bewegen. Naast de steady wings zegt hij zijn Tai Chi ervaring goed toe te kunnen passen om balans en focus te houden tijdens het filmen. De manier waarop hij de camera hanteert, vind ik, lijkt misschien nog wel het meest op een geïmproviseerde dans.

Leonard Retel Helmrich met zijn steady wing camera Foto: Flickr

Leonard Retel Helmrich inspireert met zijn filmtechniek. Niet alleen door de intuïtieve manier van filmen, maar ook door het effect wat hij daarmee bereikt. Door het kijken naar zijn films krijg je het gevoel dat je de familie Sjamsjuddin, en daardoor een deel van de Indonesische samenleving, echt leert kennen. De in 1959 in Nederland geboren Retel Helmrich had tot begin jaren negentig zelf overigens nooit interesse in Indonesië. In tegenstelling tot zijn zus Hetty Naaijkens-Retel Helmrich, die op Java werd geboren. Volgens haar zette Leonard zich altijd af tegen het Indisch-zijn. “Geef me één goede reden om te gaan”, zei hij, nadat hun moeder was overleden. Haar antwoord: “Dat land is de helft van wie je bent”, trok hem over de streep en hij vertrok naar Indonesië. Hij werd gegrepen door het land en ontdekte hoe gemakkelijk hij aansluiting vond bij de mensen.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=L0u7noFBK6M]

Het leven van de familie Sjamsjuddin, waar hij twaalf jaren lang zo goed als onderdeel van was, weerspiegelt de kernproblemen van het hedendaagse Indonesië: corruptie, religieconflicten, gokverslaving, en de kloof tussen generaties en klassen. Maar ook de twijfel, ruzie en onmacht komen duidelijk naar voren. Hoewel je je bij het zien van het laatste deel afvraagt hoe het toch verder met ze zal gaan, voel je dat de problemen de familieband heel hecht heeft gemaakt.

De kracht van familie herkent Retel Hemrich ook in zijn eigen leven, want niet alleen voor, maar ook achter de camera was het bij het maken van de films een “familiegebeuren”. Zijn zus Hetty produceerde alle drie de films en zijn neef Jasper Naaijkens deed de montage van Stand van de Sterren. Het werken met familie heeft zo z’n voordelen vindt hij: “In een familie heb je weinig woorden nodig om bepaalde beslissingen te nemen. Dat is fijn.”

En de prachtige films die ze maakten, laten zien dat die beslissingen juist zijn.

Op vrijdag 26 november om 20:00 uur is Stand van de sterren nog te zien op IDFA.

Stand van de Sterren openingsfilm IDFA

Interview met Jasper Naaijkens, editor en 3.0

Eind oktober maakte de organisatie van het Internationaal Documentaire Festival Amsterdam (IDFA) bekend dat de film Stand van de Sterren op 17 november 2010 het festival opent. De documentaire over het leven van een familie in Indonesië werd gemaakt door Indische filmmaker Leonard Retel Helmrich en geproduceerd door zus Hetty Naaijkens (Contractpensions – Djangan Loepah!). Ed Caffin was bij de perconferentie en sprak met “derde generatie” Jasper Naaijkens, die de film monteerde.

Voorafgaand aan de persconferentie en filmvertoning in Tuschinksy in Amsterdam vertelt Jasper (26), zoon van Hetty Naaijkens, dat de film weliswaar is afgemonteerd, maar nog wel kleurgecorrigeerd en gemixed moet worden. Pas twee weken geleden hoorden ze van IDFA over de uitverkiezing. De bijbehorende perspresentatie van de film – betekende dat de montage-deadline ineens 3 weken naar voren schoof, naar eind oktober. Samen met zijn oom Leonard begon Jasper koortsachtig te werken aan de eindmontage.

Scene uit Stand van de Sterren (persfoto IDFA)

Volgens Jasper was dit vooral een kwestie van “fine-tunen”: “Maar omdat ik ook verantwoordelijk ben voor de pr, kwam ik in tijdnood. Jos Driessen, een zeer ervaren editor, is toen bijgesprongen. Ik kon mij in die dagen richten op de promotie die ook 3 weken naar voren werd geschoven. Een paar uur voor de perspremiere hebben we de film kunnen afleveren”.

De uitverkiezing als openingsfilm is het eerste succes voor Stand van de Sterren, het derde en laatste deel in een serie documentaires over de familie Sjamsudin uit Jakarta. De eerste twee delen, Stand van de Zon (2002) en Stand van de Maan (2004), werden al geweldig ontvangen. Stand van de Maan won in Amerika onder andere de belangrijkste prijs op het Sundance Filmfestival.

Ook was Stand van de Maan in 2004 de openingsfilm van IDFA en won de prijs voor Best Feature-Length Documentary. In dezelfde competitie maakt Stand van de Sterren dit jaar kans op de hoofdprijs. Ook nu volgde Leonard het leven van Rumidjah, haar zoon Bakti en haar kleindochter Tari op de voet. Het zijn deze drie generaties die het verleden en heden en toekomst van Indonesië personifiëren. De gebeurtenissen in hun leven laten de ingrijpende veranderingen zien die het Indonesië-na-Soeharto doormaakt.

Toch is Stand van de Sterren volgens Jasper een andere film: “Niet alleen het verhaal is anders, ook de manier van ‘vertellen’. Je ziet in de film onder meer de toekomst van Indonesië, door de ogen van Tari. Omdat ik zelf nog jong ben, kon ik dat het beste vormgeven. De film heeft meer snelheid dan traditionelere documentaries en doordat Leonard niet met interviews of voice-over werkt, vertellen de gebeurtenissen het verhaal. Eigenlijk net als in een speelfilm”. Het camerawerk van Leonard, waarbij hij heel dicht op de huid filmt, is een enorme uitdaging bij de montage: “Ik vond het geweldig om te doen. Voor de première op het IDFA moet er nog wel wat gebeuren: het publiek krijgt natuurlijk de kleurgecorrigeerde versie te zien. Ik ben razend benieuwd naar de reacties”.

Een aantal jaar geleden ging hij zelf naar Indonesië. “Na Stand van de Maan ben ik voor het eerst geweest. Later ben ik nog eens met mijn hele familie en mijn vriendin gegaan. We hebben de films toen op een groot doek in het plattelandsdorp van Rumidjah gedraaid. Dat was een hele bijzondere happening. Ze begrepen alleen niet dat er mensen in Europa en Amerika zijn die een kaartje willen kopen om hen te zien. Toen ik de eerste keer over de sawa’s in het dorp liep had ik het gevoel dat een deel van mij was thuisgekomen.

Ook herkende ik dingen uit mijn eigen familie. Ik begreep bijvoorbeeld nooit waarom mijn moeder, tantes en ooms zinnen van 3 woorden maakten, waarvan een woord ook nog “dinges” was, en dat iedereen dan meteen begreep waar het over ging! Bij het monteren van deze film ontdekte ik dat de Indonesische taal weliswaar een kleine vocabulaire heeft, maar men elkaar toch begrijpt door de manier van spreken, de mimiek of de context. Net als in mijn familie. Natuurlijk verschillen Indische mensen ook in veel opzichten van Indonesiërs. Toch denk ik dat ook veel van mijn generatiegenoten herkenning vinden”.

Het is tijd en we gaan de zaal binnen. Ally Derks, directeur van IDFA, kondigt trots aan dat Stand van de Sterren de 35ste editie van IDFA zal openen. Dan wordt het donker. Langzaam zak ik onderuit. Een paar seconden later verschijnen lichtjes op het zwarte bioscoopscherm. Het beeld wordt lichter en scherper. Sterren worden druppels op rijsthalmen… Ik ben in Indonesië.

Naast op de opening van IDFA, 17 november, draait Stand van de Sterren de 18e, 24e en 26e november. Via de site van het 35-ste IDFA festival is het programma te bekijken en zijn kaartjes te bestellen. In 2011 zal Stand van de Sterren haar bioscooppremiere beleven. Ook daarvan zal Indisch 3.0 weer verslag doen.

Tuan Papa

Vorige maand was er naar aanleiding van de documentaire Tuan Papa voor het eerst een contactdag voor ‘oorlogsliefdekinderen’. Een beter bewijs voor de taboedoorbrekende kracht van de docu en de behoefte aan openheid bij de kinderen zelf, is er bijna niet: de dag was een groot succes.

Oorlogsliefdekinderen zijn kinderen van Nederlandse militairen, die tussen 1946 en 1949 werden verwekt in Indonesië. Hun bestaan is lang een taboe geweest.

In Tuan Papa komen deze kinderen en hun moeders aan het woord. De verhalen worden soms luchtig verteld, maar hun realiteit is pijnlijk. Zo vertelt de Balinese Jacky hoe het was om op te groeien zonder vader. Als “echteloos” kind in een omgeving waar familie de loop van je leven bepaalt, kon hij maar moeilijk een plek vinden in de gemeenschap. Hij en zijn moeder werden gezien als ‘kinderen van de vijand’ en nauwelijks geaccepteerd. De levens van oorlogsliefdekinderen en hun moeders werden vaak getekend door schaamte en angst.

“Beste Addy, ik heb gehoord dat je op zoek bent naar vader en zus ( mijn oom en nichtje). Ik heb ondertussen contact met de dochter van mijn nicht ( en heb alles verteld) en zij gaat dit hele verhaal aan haar moeder vertellen op het goede moment. Ik weet van mijn moeder dat het verhaal klopt. Ik hoop dat zij nog contact opnemen. Groetjes José” (website Oorlogsliefdekind)

De beelden uit Tuan Papa zijn prachtig en indringend. De zoektocht naar oorlogsliefdekinderen voert de kijker mee door kleurrijke straten op Bali en door achterbuurten in Jakarta. De verhalen van kinderen en moeders worden afgewisseld met zwart-wit archiefmateriaal. Soldatenjochies op patrouille door rijstvelden. Niet veel ouder dan twintig. Ver van huis werden velen verliefd op een Indonesisch meisje. Verschillende van hen, nu veteranen van boven de 80, vertellen in de documentaire hun verhaal,  meestal voor het eerst.

De verre liefde en het kind dat daaruit voortkwam werd een geheim dat ze een leven lang meedroegen. Sommige relaties duurden kort, maar voor anderen, zoals voor Jack van den Brom, was het serieus. Jack ging samenwonen met ‘zijn Els’, kreeg een kind met haar en zou gaan trouwen. Maar ook voor hem eindigde het verhaal met het achterlaten van vrouw en kind in Indonesië. Eenmaal terug begonnen de soldatenvaders een nieuw leven, vonden een vrouw en stichtten een gezin.

“Deze documentaire, die we nog niet gezien hebben, zal bijdragen aan de erkenning van oorlogskinderen en een stukje verwerking van hun verdriet, maar weet dat zo’n verhaal altijd twee kanten heeft.” – Adri, Lenie en Rene van den Brom, 21 juni 2010 (website Andere Tijden)

Oorlogsliefdekinderen en hun moeders hebben nooit enige vorm van erkenning of financiële tegemoetkoming gekregen. Het lijkt onwaarschijnlijk dat dat nog zal gebeuren. In ieder geval hebben de film en het project Oorlogsliefdekind ze in staat gesteld om op 19 september 2010 voor het eerst met lotgenoten te praten. We zijn benieuwd naar het verslag van die dag. U ook? Hou dan de website www.oorlogsliefdekind.nl in de gaten.

De film Tuan Papa is gratis via Andere Tijden te bekijken.

“Nederlands-Indonesische film” op het Nederlands Filmfestival

Maan260704kleinOp het Nederlands Filmfestival in Utrecht kreeg deze week de film Stand van de Maan van de Indisch Nederlandse regisseur Leonard Retel Helmrich speciale aandacht. Voor wie hem niet gezien heeft: Stand van de Maan is een “must see” documentaire over het leven van een gezin in Indonesië. De film, in 2005 uitgekomen als opvolger van Stand van de Zon (2002), won al vele (internationale) prijzen. Jaren geleden zag ik hem al eens en ook nu maakt hij op het grote scherm weer heel veel indruk. Ook de paar honderd andere aanwezigen zijn er stil van.

Het filmfestival vroeg voor het programma “De keuze van…” dit jaar een aantal schrijvers een keuze te maken voor zijn of haar favoriete film. Willem-Jan Otten koos “zonder dat ik hoefde na te denken” voor Stand van de Maan en zocht er een zelfgeschreven gedicht bij uit.

Op het podium van zaal 2 in het Rembrandt-theater op de Oude Gracht in Utrecht worden Willem-Jan Otten, Leonard Retel Helmrich en producent en co-scenarist Hetty Naaijkens Retel-Hemrich na afloop geïnterviewd door ex-jakhals Isolde Hallenleben die, hoor ik later in de foyer, ook een Indische achtergrond heeft. Terwijl het publiek nog aan het bekomen is van het laatste shot, legt Willem-Jan Otten uit waarom hij juist deze film koos: “Het is een film die iets doet wat weinig andere documentaires doen. Je bent observator, maar ook weer niet. Net als bij een speelfilm beleef je de film vanuit het perspectief van de mensen waar je naar kijkt. Dat is geweldig als je dat als filmmaker lukt. Tijdens de film slaagt Leonard er keer en keer in”.

De single-shot cinema techniek die Retel Helmrich zelf ontwikkelde, zorgt ervoor dat de filmmaker dicht op de huid van “z’n onderwerp” kan zitten en geweldige close-ups en bewegingshots kan maken. “Ik loop eigenlijk altijd met de kleine camera in mijn hand, ze zijn daaraan gewend. Doordat ze me dichtbij hen toelaten kan ik filmisch mijn gang gaan”.

De soms spectaculaire shots laten de ingrijpende gebeurtenissen zien in het leven van de familie. Voor Willem-Jan Otten is het mooiste shot de beroemde scène op de brug, even indrukwekkend als beangstigend. Het is een metafoor voor de moeilijke beslissing die Bakti, een van de hoofdpersonen uit de film, moet nemen. Terwijl we nog eens naar het beeld kijken draagt hij zijn gedicht “Om de Brug te zien”voor:

De oudste brug
is als geëtst
zo ijl en hangt
van daar naar hier
en hangt aan niets
dan aan je angst
dat er iets hangt
en wiegt nog na
van die al ging,
en wacht je op
en hangt maar klaar,
de eerste stap
maakt hier van daar

Voor Otten heeft de film een aparte plek heeft Nederlandse filmtraditie. “De beelden, de techniek, de hele manier waarop hij het onderwerp benaderd, zijn geweldig en voor mij ongeëvenaard”. Volgens Leonard is Stand van de Maan misschien eigenlijk wel een Nederlands-Indonesische film. “Want hoewel de regie en productie Nederlands is, werk ik in Indonesië met een geheel Indonesische crew.”

Het maken van de films neemt veel tijd in beslag: aan het derde deel, Stand van de Sterren, werken Leonard en Hetty inmiddels alweer een paar jaar. Ze zijn net begonnen met de montage in Amerika, waar Leonard aan Harvard een fellowship heeft. Samen met zijn team, waaronder ook Jasper Naaijkens, de zoon van Hetty, moet hij 400 uur ruw materiaal terugbrengen naar een film van zo’n anderhalf uur. Het zal ongetwijfeld een prachtig slotstuk zijn van een bijzondere trilogie. Uiteraard wordt deze derde film ook geproduceerd door Scarabeefilms die ook de film over contractpensions uitbracht. Voor de première streven ze naar het IDFA 2010 in Amsterdam.

Ik hoop het maar. Sinds ik Leonard en de familie uit de film eind vorig jaar in Jakarta ontmoette, toen het filmen nog in volle gang was, kijk ik al uit naar dat laatste deel. Tot eind volgend jaar zal ik het moeten doen met de dvd’s , een zakje emping en mijn kleine tvtje.

Filmmiddag maakt Indische spagaat zichtbaar

filmmiddagDen Haag/Amsterdam, 12 januari 2009

door Kirsten Vos en Ed Caffin

Zondag 11 januari beleefden vier Pathé-theaters in Nederland een ware Indische invasie. Ruim 1.500 Indische Nederlanders bezochten in Rotterdam, Den Haag, Groningen en Amsterdam de filmvertoningen van Het jaar 2602 en Contractpensions – Djangan Loepah. Amsterdam en Den Haag waren zelfs helemaal uitverkocht. Diezelfde dag maakten niet alleen de films, maar ook de bezoekers pijnlijk duidelijk dat de Indische tegenstellingen tussen ‘wit’ en ‘bruin’ nog steeds lijken te bestaan.

Na wat vertraging, waarin de spekkoek en koffie niet aan te slepen waren, ging het programma van start. Dankzij de gezamenlijke actie van Darah Ketiga, Nederlands-Indië hyves en Indisch 3.0 was de derde generatie Indische Nederlanders in Amsterdam met bijna 100 jongeren goed vertegenwoordigd. Ruim op tijd zaten we klaar voor de première van Het jaar 2602, na een inleiding van onder meer Jan van der Dussen (stichting Verfilming Japanse Burgerkampen) en Peter Neep (stichting het Gebaar).

De film Het jaar 2602 bestond uit een serie interviews, afgewisseld met ‘home-videos’ uit de tempo doeloe tijd. De kinderen uit de Jappenkampen, nu zestigers, zeventigers en tachtigers, vertelden op indringende wijze op het grote doek over hun persoonlijke herinneringen aan de kamptijd. Bijzonder was dat ieder van hen het leven in het kamp door kinderogen gezien had, en zich vaak pas later realiseerde hoe erg, pijnlijk of vervreemdend hun ervaringen waren geweest. De gebeurtenissen in het kamp waren niet realistisch, dachten zij als kinderen: het was niet écht, buiten het kamp zou alles weer normaal worden. Zo was een van de geinterviewden door de Japanners als kind van zijn vader gescheiden. Hij besefte pas ruim veertig jaar later, staande bij het graf van zijn vader, dat hij hem echt nooit meer terug zou zien. Al die jaren had hij gehoopt dat zijn vader op een dag terug zou komen.

Ondanks dat de film een belangrijk, en tot nu toe onderbelicht deel van het Nederlandse oorlogsverleden vastgelegd heeft, waren de reacties na afloop wisselend. Dit had te maken met de afkomst van de geinterviewden en het verhaal dat zij vertelden. De hoofdrolspelers in 2602 waren namelijk overwegend totoks (volbloed Nederlanders). Er waren twee Indo-Europeanen (gemengde afkomst) bij, maar die waren voor Nederlanders nauwelijks als zodanig te herkennen. Daarnaast vertelden deze twee niets over het verhaal van de geïnterneerde Indo-Europese groep, zoals het moeten kiezen tussen Nederland en Indonesië, of de rol die Indo-Europeanen speelden in de kampen. De regisseurs zijn nog niet beschikbaar geweest voor commentaar op deze keuze.

Een film over ervaringen van Indische Nederlanders in het Jappenkamp lijkt pijnlijk incompleet wanneer slechts een deel van die ervaringen wordt belicht. Hoewel beide groepen voor een deel dezelfde ervaringen hebben gehad, waren er ook belangrijke verschillen. De Indische groep uit 2602 heeft terecht eindelijk erkenning gekregen voor hun oorlogservaringen, het wachten is op de – blijkbaar echt – andere groep van Indo-Europeanen. Hopelijk helpt deze scheidslijn in elk geval om de Nederlands-Indische oorlogservaringen te kunnen vertellen aan het Nederlandse publiek.

In de tweede documentaire Contractpensions – Djangan Loepah!, die in 2008 in première ging, vertelt regisseur Hetty Naaijkens – Retel Helmrich het verhaal van de overwegend Indo-Europese repatrianten die hun eerste tijd in Nederland in contractpensions doorbrachten. De verhalen over de soms pijnlijke en vaak bizarre ervaringen van de Indische Nederlanders die na aankomst in Nederland in tijdelijke contractpensions terechtkwamen, rolden zich uit over de aanwezigen. Ook hier zorgden de uitspraken van het bonte gezelschap dat in de film aan het woord kwam weer voor grote hilariteit, op andere momenten voor grote verontwaardiging en ontroering. De film van Hetty Naaijkens, die inhoudelijk overigens perfect aansloot op Het jaar 2602, was daarom een prachtige afsluiting van een opvallend Indische middag in een koud Amsterdam.

Ondanks dat het begrijpelijk is dat vele bioscoopbezoekers in Amsterdam wellicht overmand waren door emoties na het zien van 2602, was het bevreemded om te zien dat een groot deel van de 800 aanwezigen in Amsterdam na de pauze niet meer terugkwam om naar Contractpensions te kijken. Door dit vertrek werd, waarschijnlijk niet eens opzettelijk, duidelijk dat er nog steeds een scherpe tweedeling bestaat in de Indische gemeenschap. De totoks, de ‘witte’ repatrianten, hadden namelijk nauwelijks in contractpensions hoeven wonen: het was niet hun verhaal dat na de pauze verteld werd, maar dat van de ‘bruine’ repatrianten. Het is het bijna onwerkelijk om te zien dat, 60 jaar na de soevereiniteitsoverdracht, deze Indische spagaat onbewust nog steeds aanwezig is.