IDFA 2010: het succes van een Ind(ones)ische familie.

Na twaalf dagen vol met de meest uiteenlopende documentaires werd IDFA 2010 afgelopen weekend feestelijk afgesloten. De in totaal 280 films die er te zien waren, zorgden voor meer bezoekers dan ooit. Het festival behoort inmiddels tot de belangrijkste in de wereld. Voor de film Stand van de Sterren (Position of the Stars) van de Indische filmmaker Leonard Retel Helmrich was het een festival met een goud randje. De film won maar liefst twee prijzen: VPRO IDFA Award for Best Feature-Length Documentary en de IDFA Award for Dutch Documentary. Een ongekend succes.

De concurrentie was deze jaargang evenwel groot. Er waren vele prachtige, en ook belangrijke documentaires te zien. Het indringende Armadillo bijvoorbeeld, over de steeds zinlozer lijkende oorlog in Afghanistan, maakte indruk. Maar ook het schokkende verhaal van de Canadese gevangene Omar Khadr in You Don’t Like the Truth – 4 Days in Guantánamo was zeer indrukwekkend. In de discussie na afloop benadrukte Last van Troost van Amnesty International nog maar eens dat de sluiting van Guantánamo Bay -ondanks eerdere beloften van president Obama- nog altijd geen feit is. De film won de Special Jury Award.

Ook de indringende film Addicted in Afghanistan, over twee aan heroine verslaafde pubers in Kabul, is een film om niet snel te vergeten. Andere opvallende films dit jaar waren Waste Land, over recyclekunst, en Autumn Gold, een mooi portret van een groep atleten van hoge leeftijd, respectievelijk nummer 1 en 2 in de publiek-top 20. Een van mijn favoriete documentaires dit jaar was echter Marathon Boy, dat het even wonderlijke als grimmige verhaal vertelt van het kleine Indiase loopwonder Budhia Singh en zijn coach Biranchi Das. De film eindigde op de tweede plaats in de Best Feature-Length Documentary-competitie.

Leonard, Hetty en Jasper nemen de prijs voor Best Feature Length Documentary in ontvangst op IDFA

Uit al die mooie en belangwekkende documentaires werd Stand van de Sterren als beste gekozen. Het juryrapport was lovend. Volgens de jury vertelt de film over de “een relevant en tijdloos verhaal door middel van unieke cinematografische waarnemingen”. Dat is niets teveel gezegd. Met de zelf ontwikkelde single-shot techniek vertelt Retel Helmrich in prachtige beelden het tragische, komische en dan weer ontroerende verhaal verteld van een bijzondere familie.

De hoofdprijs winnen op IDFA is een geweldige prestatie. Het was alweer 6 jaar geleden dat een Nederlandse filmmaker dat deed. En… ook toen was dat Leonard Retel Helmrich met Stand van de Maan. Tweemaal de hoofdprijs winnen was nog geen enkele filmmaker gelukt.  Het succes van Stand van de Sterren is echter niet het succes van één man, maar van een hele familie. De film is zelfs een heuse “Indische co-productie”: zus Hetty Naaijkens Retel Helmrich (Contractpensions) produceerde de film en neef Jasper Naaijkens deed de montage.

Samen namen ze de prijs op vrijdag 26 november in de Escape in Amsterdam in ontvangst. De familie gloeide van trots om “de erkenning voor de complete trilogie die begon met Stand van de Zon”. En die erkenning brengen ze ongetwijfeld over aan de familie Sjamsuddin in Jakarta.

Stand van de Sterren is vanaf begin maart te zien in de Nederlandse bioscopen. We zullen tegen die tijd berichten over de bioscoop-premiere.

IDFA Masterclass van Leonard Retel Helmrich

Dit jaar was zijn film Stand van de Sterren de openingsfilm van IDFA. In dit laatste deel van het drieluik over de familie Sjamsjuddin brengt Leonard Retel Helmrich de kijker opnieuw in vervoering. De kracht van zijn films ligt onder meer in de door hem ontwikkelde single shot cinema techniek en zijn steady wings, waar hij vloeiende bewegingen en shots mee kan maken. In een IDFA Masterclass vertelt Retel Helmrich over zijn techniek, en waarom deze zo belangrijk voor hem is. En wat heeft hem naar Indonesië gebracht, en zorgde ervoor dat hij gedurende 12  jaar dezelfde familie volgde?

Bron: IDFA

Emotie, beweging, single shot, en ‘steady wings’, zijn de kernbegrippen van de masterclass van Leonard Retel Helmrich. Voor het eerst maak ik kennis met “de meester”: rustig, maar toch bevlogen vertelt hij over de techniek die hij onder andere in Stand van de Zon, Stand van de Maan en Stand van de Sterren toepast. Al snel leer ik dat de single shot-techniek het mogelijk maakt een scène of actie in één shot te vangen. Hierdoor wordt montage in dat shot overbodig. Door middel van bewegingen om het centrale object heen, worden verschillende standpunten ingenomen en kan op de situatie worden ingespeeld.

Door deze manier van filmen is Retel Helmrich ‘on top of the emotion’. Dat wil hij overbrengen op zijn publiek: “Ik begeef me als het ware in de aura van mensen. Ik vind dat wel zo eerlijk”, zegt hij. Voor hem is dat dé manier van filmen, en intuïtie is daarbij van groot belang. Om soepele bewegingen mogelijk te maken, gebruikt Retel Helmrich zijn zogenaamde steady wings: vleugels die aan de camera zitten die onafhankelijk van elkaar kunnen bewegen. Naast de steady wings zegt hij zijn Tai Chi ervaring goed toe te kunnen passen om balans en focus te houden tijdens het filmen. De manier waarop hij de camera hanteert, vind ik, lijkt misschien nog wel het meest op een geïmproviseerde dans.

Leonard Retel Helmrich met zijn steady wing camera Foto: Flickr

Leonard Retel Helmrich inspireert met zijn filmtechniek. Niet alleen door de intuïtieve manier van filmen, maar ook door het effect wat hij daarmee bereikt. Door het kijken naar zijn films krijg je het gevoel dat je de familie Sjamsjuddin, en daardoor een deel van de Indonesische samenleving, echt leert kennen. De in 1959 in Nederland geboren Retel Helmrich had tot begin jaren negentig zelf overigens nooit interesse in Indonesië. In tegenstelling tot zijn zus Hetty Naaijkens-Retel Helmrich, die op Java werd geboren. Volgens haar zette Leonard zich altijd af tegen het Indisch-zijn. “Geef me één goede reden om te gaan”, zei hij, nadat hun moeder was overleden. Haar antwoord: “Dat land is de helft van wie je bent”, trok hem over de streep en hij vertrok naar Indonesië. Hij werd gegrepen door het land en ontdekte hoe gemakkelijk hij aansluiting vond bij de mensen.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=L0u7noFBK6M]

Het leven van de familie Sjamsjuddin, waar hij twaalf jaren lang zo goed als onderdeel van was, weerspiegelt de kernproblemen van het hedendaagse Indonesië: corruptie, religieconflicten, gokverslaving, en de kloof tussen generaties en klassen. Maar ook de twijfel, ruzie en onmacht komen duidelijk naar voren. Hoewel je je bij het zien van het laatste deel afvraagt hoe het toch verder met ze zal gaan, voel je dat de problemen de familieband heel hecht heeft gemaakt.

De kracht van familie herkent Retel Hemrich ook in zijn eigen leven, want niet alleen voor, maar ook achter de camera was het bij het maken van de films een “familiegebeuren”. Zijn zus Hetty produceerde alle drie de films en zijn neef Jasper Naaijkens deed de montage van Stand van de Sterren. Het werken met familie heeft zo z’n voordelen vindt hij: “In een familie heb je weinig woorden nodig om bepaalde beslissingen te nemen. Dat is fijn.”

En de prachtige films die ze maakten, laten zien dat die beslissingen juist zijn.

Op vrijdag 26 november om 20:00 uur is Stand van de sterren nog te zien op IDFA.

Stand van de Sterren openingsfilm IDFA

Interview met Jasper Naaijkens, editor en 3.0

Eind oktober maakte de organisatie van het Internationaal Documentaire Festival Amsterdam (IDFA) bekend dat de film Stand van de Sterren op 17 november 2010 het festival opent. De documentaire over het leven van een familie in Indonesië werd gemaakt door Indische filmmaker Leonard Retel Helmrich en geproduceerd door zus Hetty Naaijkens (Contractpensions – Djangan Loepah!). Ed Caffin was bij de perconferentie en sprak met “derde generatie” Jasper Naaijkens, die de film monteerde.

Voorafgaand aan de persconferentie en filmvertoning in Tuschinksy in Amsterdam vertelt Jasper (26), zoon van Hetty Naaijkens, dat de film weliswaar is afgemonteerd, maar nog wel kleurgecorrigeerd en gemixed moet worden. Pas twee weken geleden hoorden ze van IDFA over de uitverkiezing. De bijbehorende perspresentatie van de film – betekende dat de montage-deadline ineens 3 weken naar voren schoof, naar eind oktober. Samen met zijn oom Leonard begon Jasper koortsachtig te werken aan de eindmontage.

Scene uit Stand van de Sterren (persfoto IDFA)

Volgens Jasper was dit vooral een kwestie van “fine-tunen”: “Maar omdat ik ook verantwoordelijk ben voor de pr, kwam ik in tijdnood. Jos Driessen, een zeer ervaren editor, is toen bijgesprongen. Ik kon mij in die dagen richten op de promotie die ook 3 weken naar voren werd geschoven. Een paar uur voor de perspremiere hebben we de film kunnen afleveren”.

De uitverkiezing als openingsfilm is het eerste succes voor Stand van de Sterren, het derde en laatste deel in een serie documentaires over de familie Sjamsudin uit Jakarta. De eerste twee delen, Stand van de Zon (2002) en Stand van de Maan (2004), werden al geweldig ontvangen. Stand van de Maan won in Amerika onder andere de belangrijkste prijs op het Sundance Filmfestival.

Ook was Stand van de Maan in 2004 de openingsfilm van IDFA en won de prijs voor Best Feature-Length Documentary. In dezelfde competitie maakt Stand van de Sterren dit jaar kans op de hoofdprijs. Ook nu volgde Leonard het leven van Rumidjah, haar zoon Bakti en haar kleindochter Tari op de voet. Het zijn deze drie generaties die het verleden en heden en toekomst van Indonesië personifiëren. De gebeurtenissen in hun leven laten de ingrijpende veranderingen zien die het Indonesië-na-Soeharto doormaakt.

Toch is Stand van de Sterren volgens Jasper een andere film: “Niet alleen het verhaal is anders, ook de manier van ‘vertellen’. Je ziet in de film onder meer de toekomst van Indonesië, door de ogen van Tari. Omdat ik zelf nog jong ben, kon ik dat het beste vormgeven. De film heeft meer snelheid dan traditionelere documentaries en doordat Leonard niet met interviews of voice-over werkt, vertellen de gebeurtenissen het verhaal. Eigenlijk net als in een speelfilm”. Het camerawerk van Leonard, waarbij hij heel dicht op de huid filmt, is een enorme uitdaging bij de montage: “Ik vond het geweldig om te doen. Voor de première op het IDFA moet er nog wel wat gebeuren: het publiek krijgt natuurlijk de kleurgecorrigeerde versie te zien. Ik ben razend benieuwd naar de reacties”.

Een aantal jaar geleden ging hij zelf naar Indonesië. “Na Stand van de Maan ben ik voor het eerst geweest. Later ben ik nog eens met mijn hele familie en mijn vriendin gegaan. We hebben de films toen op een groot doek in het plattelandsdorp van Rumidjah gedraaid. Dat was een hele bijzondere happening. Ze begrepen alleen niet dat er mensen in Europa en Amerika zijn die een kaartje willen kopen om hen te zien. Toen ik de eerste keer over de sawa’s in het dorp liep had ik het gevoel dat een deel van mij was thuisgekomen.

Ook herkende ik dingen uit mijn eigen familie. Ik begreep bijvoorbeeld nooit waarom mijn moeder, tantes en ooms zinnen van 3 woorden maakten, waarvan een woord ook nog “dinges” was, en dat iedereen dan meteen begreep waar het over ging! Bij het monteren van deze film ontdekte ik dat de Indonesische taal weliswaar een kleine vocabulaire heeft, maar men elkaar toch begrijpt door de manier van spreken, de mimiek of de context. Net als in mijn familie. Natuurlijk verschillen Indische mensen ook in veel opzichten van Indonesiërs. Toch denk ik dat ook veel van mijn generatiegenoten herkenning vinden”.

Het is tijd en we gaan de zaal binnen. Ally Derks, directeur van IDFA, kondigt trots aan dat Stand van de Sterren de 35ste editie van IDFA zal openen. Dan wordt het donker. Langzaam zak ik onderuit. Een paar seconden later verschijnen lichtjes op het zwarte bioscoopscherm. Het beeld wordt lichter en scherper. Sterren worden druppels op rijsthalmen… Ik ben in Indonesië.

Naast op de opening van IDFA, 17 november, draait Stand van de Sterren de 18e, 24e en 26e november. Via de site van het 35-ste IDFA festival is het programma te bekijken en zijn kaartjes te bestellen. In 2011 zal Stand van de Sterren haar bioscooppremiere beleven. Ook daarvan zal Indisch 3.0 weer verslag doen.