Puasa voor kinderen

Meedoen is de normaalste zaak van de wereld

In Nederland zien mensen eigenlijk meteen dat ik een Indische achtergrond heb. Hier in Yogyakarta is dat precies andersom. Mensen lijken meteen te zien dat ik uit Nederland kom.  Alsof ze hun nekspieren aan het oprekken zijn, verdraaien ze hun hoofd om maar zo lang mogelijk te kunnen blijven kijken. Vaak volgt er een goed bedoeld ‘Landa!’ – ‘Hollander!’

De kinderen zijn helemaal erg. Ik wil weten hoe Puasa voor schoolgaande kinderen uitpakt, en bezocht daarom een middelbare school in Yogyakarta. Het binnenlopen van de jongensschool Mu’Allimin gaat zoals verwacht. Alsof de kinderen ruiken dat er een buitenlander aankomt, hangen ze uit de ramen om het inmiddels bekende ‘Landa’ naar me te roepen.

Klas 3 SMP. Foto: Eric Kampherbeek 2013.
Klas 3 SMP. Foto: Eric Kampherbeek.

De kinderen in het klasje zien er aardig vermoeid uit. Sommigen hangen over de bankjes en proberen wat rust te vinden, terwijl anderen de vermoeidheid proberen te overwinnen door veel lawaai te maken. Zonder uitzondering hebben ze hun laatste maaltijd voor Subuh gehad, het ochtendgebed om 4:45 uur.

Sommige kinderen hangen over de bankjes om te rusten.

Vijf religies of ‘overig’
De scheiding van kerk en staat zoals wij die in Nederland kennen, gaat hier niet op. Zo is er een ministerie voor religieuze zaken en hebben mensen in hun KTP (identiteitsbewijs) staan wat voor geloof ze hebben. Wat overigens niet altijd wil zeggen dat ze ook fanatiek belijdend zijn.  Met de term ‘agama KTP’ wordt dan ook bedoeld dat sommige mensen weliswaar in hun paspoort een geloof hebben staan, maar daar in de praktijk niets mee doen. Officieel geen geloof hebben is niet toegestaan. Je mag kiezen uit vijf religies: Islam, Christendom, Animisme, Hindoeïsme en Boeddhisme. Recent is er een zesde optie bijgekomen: kepercayaan – wat zoiets betekent als ‘erkenning van een god’, eigenlijk een soort optie ‘overig’.

“Of nog niet?”
Omdat geloof zo belangrijk is in Indonesië willen mensen, en vooral kinderen, wel eens vragen of ik ook moslim ben. Volwassenen voegen er nog weleens het suggestieve “of nog niet?” aan toe. Meestal leg ik uit dat het in Nederland allemaal anders gaat dan hier. Vaak blijkt mijn uitleg niet echt te landen en nemen mensen het feit dat ik geen moslim ben maar voor lief.  Van “agnostisch” hebben ze hier nog nooit van gehoord. Wel probeer ik te vermijden dan mensen denken dat ik atheïstisch ben. Ontkenning van god is namelijk niet toegestaan. Op de een of andere manier linken mensen atheïsme aan communisme (ook goddeloos), waar mensen in Indonesië een hekel aan hebben.

Geen geloof hebben is niet toegestaan in Indonesië.

Gehalveerde lesuren tijdens Puasa
Op de meisjesafdeling van de Muhammadiyah middelbare school ontmoet ik Fida. Ze is 16 jaar en op haar 5e al begonnen met het vasten tijdens Puasa. Alhoewel het op die leeftijd nog niet verplicht is om mee te doen met de vastenmaand, wilde ze er zelf graag mee beginnen.

Fida. Foto: Eric Kampherbeek/ Indisch 3.0 2013.
Fida. Foto: Eric Kampherbeek.

Fida zit in de derde klas SMA, wat overeenkomt met de laatste klas op de middelbare school in Nederland. In tegenstelling tot de jongens van Mu’allimin zit zij op Mu’allimaat: de meisjesafdeling van dezelfde Muhammadiyah school. Soms is ze wel hongerig, zegt ze, maar gelukkig heeft dat weinig effect op haar leerprestaties. De lesuren zijn tijdens de maand Puasa gehalveerd, wat de leerlingen moet helpen tijdens de vastenmaand.

De honger heeft weinig invloed op haar leerprestaties.

Maandelijkse periode
Het valt me op dat het in de kantine van de meisjesschool druk is tijdens de lunchpauze. Hier lijkt niet aan het vasten gedaan te worden. Eén van de meisjes legt me uit dat, tijdens de maandelijkse periode van vrouwen, er niet gevast hoeft te worden. Evenals mensen die ziek zijn, een zwaar beroep hebben of zwanger zijn, mogen vrouwen tijdens hun periode wel eten en drinken. “Jammer voor de jongens dat ze een maandelijkse periode niet als excuus kunnen gebruiken,” hoor ik mezelf denken.

Meiden van Mu'allimaat kopen hun lunch. Foto: Eric Kampherbeek/ Indisch 3.0 2013
Meiden van Mu’allimaat kopen hun lunch. Foto: Eric Kampherbeek.

Snel eten voordat het gebed begint
De kinderen op Mu’allimin en Mu’allimaat wonen bijna allemaal op de campus van de school. ‘s Avonds breken ze ook samen het vasten. Het is een drukte van jewelste bij de catering als ze eten mogen pakken. Als rond 17:30 uur de verlossende Azan (die oproept tot gebed) uit de speakers van de moskee klinkt, mogen ze beginnen met eten. Na een paar minuten is het eten op en begint Maghrib – het vierde van de vijf dagelijkse gebeden.

Het avondgebed op de campus van Mu'allimin. Foto: Eric Kampherbeek/ Indisch 3.0 2013.
Het avondgebed op de campus van Mu’allimin. Foto: Eric Kampherbeek.

De kinderen op de middelbare lijken niet erg gebukt te gaan onder het vasten. Ze zijn wat vermoeider en hongeriger dan normaal maar ze lijken nog even vrolijk en energiek. Ikzelf vind het al moeilijk als ik een uur geen water kan drinken in dit warme land. Voor de kinderen lijkt het de normaalste zaak van de wereld om mee te doen aan Puasa.

Documentair fotojournalist Eric Kampherbeek blogt deze maand over het vasten in Yogyakarta, de stad van zijn teruggevonden familie.

 

Het ritme van Puasa

Vastenmaand in Yogyakarta

Het is rond 4:45 ‘s ochtends als ik weer eens wakker schrik door een oorverdovend ‘Allahu akbar. Ash-hadu an-la ilaha illa llah’ ( ‘Allah is de grootse. Ik getuig dat er geen God is dan Allah’). Het lijkt alsof het geluid uit de speaker van de moskee precies in mijn richting gestuurd wordt. De Azan, die oproept tot gebed, houdt meestal na een paar minuten wel weer op, zodat ik verder kan slapen. Maar deze maand is anders. Het is Ramadan en tijdens deze maand volgt er op de Azan meestal nog een preek van de Imam. Inmiddels heb ik geleerd ook hier doorheen te slapen.

Ik ben in Yogyakarta. Ook deze stad staat deze maand in het teken van Puasa, zoals de Ramadan hier heet. Deze maand mogen moslims tussen zonsopgang en zonsondergang niet eten, drinken of consumeren in de breedste zin van het woord. Tijdens deze maand volg ik voor een fotodocumentaire mensen uit verschillende groepen en probeer door hun ogen te laten zien wat Puasa voor hen betekent. Is voor alle mensen Puasa een maand van bezinning? Of zien bijvoorbeeld Christenen in Yogyakarta dat toch anders?

Yogyakarta

130705_008

De Sholat (het gebed) kan zowel thuis als in de moskee plaatsvinden. Foto: Eric Kampherbeek

Punten scoren
In Indonesië verblijf ik meestal in het huis van mijn oom, waar hij samen met mijn tante woont. Een klein huisje midden in één van de kampongs in Yogyakarta. Vlak bij het huisje staat de Masjid Gede (Grote Moskee). Vijf keer per dag gaan mijn oom en tante daar naartoe om te bidden. Mijn oom heeft wel eens uitgelegd dat het bidden in de moskee de meeste punten oplevert, namelijk 27. In huis bidden daarentegen levert maar één punt op. Hoe meer er dus in de moskee gebeden wordt hoe meer punten er aan het einde van het leven gespaard zijn en hoe beter het hiernamaals er uit komt te zien. Tijdens Puasa is het helemaal verdienstelijk om in de moskee te bidden, vertelt mijn oom. De 27 punten die je normaal krijgt worden in de vastenmaand met 700 vermenigvuldigd!

‘In huis bidden levert maar één punt op.’

Zoveel mogelijk slapen
Vandaag stonden mijn oom en tante om 3:00 ‘s ochtends op om te eten. Het is de eerste dag van Puasa en vanaf 5:00 mag er niet meer geconsumeerd worden. Als ik zelf om 7:00 wakker wordt, slaapt mijn oom alweer. Zoveel mogelijk slapen zodat het ‘niet eten’ niet zo lang lijkt te duren, is zijn motto. Als er gebeden moet worden, staat hij weer op.

130709_040

Mijn oom en tante op weg naar de moskee tijdens de eerste dag van Puasa. Een kleine 30 seconden lopen. Foto: Eric Kampherbeek

Wolk voor de maan
Veel mensen in Yogyakarta zijn afgelopen 9 juli begonnen met vasten. Net als mijn oom, is een grote groep volger van Muhammadiyah: één van de grote Islamitische stromingen in Indonesië. Een andere grote is Nahdlatul Ulama (NU). Die laatste groep bepaalt het begin van Puasa door te kijken naar de stand van de maan, in tegenstelling tot Muhammadiyah, die het begin van Puasa berekent. Wanneer de maan in een rechte lijn met de aarde en de zon staat, begint de maand Puasa. 8 Juli jl. werd op TV bekend gemaakt dat het begin van Puasa op 10 juli valt voor volgers van NU, een dag later dus dan Muhammadiyah. De presentatrice van het televisieprogramma voegde eraan toe vooral niet cynisch te doen over de meetmethode van de NU. Er wordt namelijk nogal eens lacherig gedaan over die meetmethode, omdat er soms een wolk voor de maan hangt ten tijde van het kijken.

‘Soms hangt er een wolk voor de maan tijdens het bepalen van de stand van de maan.’

“Puasa hoort er nu eenmaal bij”
Voor mijn oom is het de normaalste zaak van de wereld om te vasten tijdens Puasa. Sinds hij op de lagere school zit vast hij al tijdens deze maand. Wat het doel van de vastenmaand precies is, weet hij nu nog niet. Het is ook niet de bedoeling dat ter discussie te stellen, vertelt hij. Uiteindelijk zal het doel van het vasten wel duidelijk worden. Het vasten is één van de vijf pijlers van de Islam en dat is genoeg reden om deze maand de beproeving van het vasten aan te gaan.

Selamat berbuka puasa
Als de eerste dag van Puasa er bijna opzit komt de Muhammadiyah gemeenschap samen in de moskee om het vasten te breken. Iedereen krijgt een pakketje met eten van de moskee. Geduldig zitten zo’n 600 mensen te wachten totdat ze hun pakketje open mogen maken waarna het vasten voor deze dag echt voorbij is. ‘Selamat berbuka puasa’ – ‘Veel plezier met het breken van het vasten’, klinkt het door de speakers.

130709_156

Na het breken van het vasten zijn de pakketjes eten binnen een paar minuten leeg. Foto: Eric Kampherbeek

Elke dag een hoofdstuk
Na het laatste gebed van de dag blijven een aantal mensen in de moskee om gezamenlijk te lezen uit de Koran. Ik schrijf nu Koran, maar eigenlijk moet ik Al-Quran schrijven. Ik wil me daar nogal eens in vergissen. Mensen wijzen me er dan vriendelijk, maar hoofdschuddend, op dat de koran de krant is en Al-Quran het heilige boek. Maar goed, dat terzijde. Elke dag lezen ze dus na het laatste gebed een hoofdstuk uit de Al-Quran. Na 30 dagen is het heilige boek uit en de vastenmaand voorbij. Later die avond legt mijn oom uit de de mensen in de moskee eigenlijk niet weten wat ze lezen en alleen weten hoe ze de Arabische teksten uit moeten spreken. Als het voorlezen voorbij is, wordt er dan ook een uitleg in het Indonesisch gegeven, zodat iedereen de betekenis van de tekst meekrijgt.

‘Eigenlijk moet ik “Al-Quran” schrijven. Koran is de krant.’

Eenmaal thuis wordt er voor een tweede maal gegeten waarna mijn oom weer gaat slapen rond een uur of 23:00. Om 3:00 ‘s ochtends gaat de wekker namelijk weer.

130709_261

Vrouwen lezen, gescheiden van de mannen, het eerste hoofdstuk uit de Al-Quran. Foto: Eric Kampherbeek

Documentair fotojournalist Eric Kampherbeek blogt deze maand over het vasten in Yogyakarta, de stad van zijn teruggevonden familie.