Indonesië, voorbeeld voor Europa?

Democratie, nationale identiteit en multiculturalisme

Door de inmiddels grijze sneeuw haastte ik me naar het NH hotel in Groningen. De Groninger Indonesische studentenvereniging en de Indonesische ambassade hadden daar een paneldebat georganiseerd met het thema Democratie, nationale identiteit en multiculturalisme. De lounge op de 10e etage kon, dankzij het gekeuvel in Bahasa Indonesia op de achtergrond, bijna doorgaan voor een hotel in Jakarta. Op de balustrade maakten enkele verkleumde Indonesiërs in pak foto’s van de Groninger skyline.

Dr. Andang Binawan bepleit dat Indonesie meer is dan een negara bukan2 (niet-seculair en niet-religieus).

Uitgangspunt van de discussie was het Indonesische motto Bhinneka tunggal ika, vaak vertaald als ‘eenheid in verscheidenheid.’ De centrale vraag was eigenlijk of dit Indonesische credo toepasbaar was op de Europese context. Een uniek uitgangspunt: hoe vaak wordt Indonesië als mogelijk voorbeeld gezien voor het Westen? Helaas bleek al snel dat het gestelde thema vaak moest wijken voor algemene visies op multiculturalisme en de noodzaak van een inter-/intra-religieuze dialoog.

De notie van jam karet (tijd is rekbaar) werd in ieder geval zonder moeite naar de toch ook Nederlandse pünktlichkeit getransporteerd. Een uur na de vermeldde aanvangstijd bewogen we ons langzamerhand naar de aangewezen ruimte.

Het publiek bestond uit een delegatie studenten en enkele zeer vooraanstaande afgevaardigden van diverse organisaties in Indonesië. Zo waren aanwezig Pater Dr. Richard Daulay (voormalig secretaris generaal van de Indonesische kerkelijke gemeenschap), Prof. Dr. Philip K. Widjaja (voorzitter van de Boeddhistische raad), Dr. Abdul Mu’ti (senior lecturer aan het staatsinistituut voor Islamitische studies en secretaris van Muhammadiyah), Dr. Fatimah Husein (hoofd van interdisciplinaire Islamitische Studies aan de Gadja Mada universiteit Yogyakarta), Mr. Endy Bayuni (eindredacteur van de Jakarta Post) en Sam Pormes (voormalig Eerste Kamerlid en eerste Nederlandse senator van Molukse afkomst). Kortom: een unieke mix waarin de Belanda’s en Indo’s zwaar ondervertegenwoordigd waren, met één uit iedere categorie (inclusief ondergetekende).

“Diversiteit vieren, geen eenheidsworst.”

Na het welkomstwoord was het tijd voor de eerste paneldiscussie. De sfeer was opperbest en lachsalvo’s volgden elkaar op. “Merdeka” riep er een, “Allāhu Akbar” riep een ander. Mr. Endy Bayuni, de scherpe eindredacteur van de Jakarta Post, legde uit dat Bhinneka tunggal ika eigenlijk altijd foutief vertaald wordt als ‘eenheid in verscheidenheid’. In het Sanskriet wordt het woord Bhinneka (verscheidenheid) duidelijk als eerste genoemd: verscheidenheid zou dus de basis moeten zijn voor eenheid. Diversiteit vieren dus, in plaats van gedwongen assimilatie tot een eenheidsworst.

Een van de hoogtepunten kwam toen dr. Fatimah Husein het woord nam, een serieus ogende vrouw in jilbab die het controversiële onderwerp omtrent de invoering van de sharia in Indonesië aansneed. Zij wees op mogelijke gronden voor discriminatie van niet-moslims en vrouwen en betwijfelde de draagkracht voor de sharia onder de Indonesische bevolking, aangetoond in diverse onderzoeken.

Sam Pormes aan het woord met daarnaast Endy Bayuni, eindredacteur
Sam Pormes aan het woord met daarnaast Endy Bayuni, Jakarta Post

Dit thema kwam in de tweede zitting ook aan bod, toen Bayuni opperde dat de Syariah in 50 regio’s in Indonesië op democratische wijze gekozen was. Hieruit bleek, volgens Bayuni, dat het democratische systeem (en dan met name stemrecht) niet past in de Indonesische context. Hij voegde daaraan toe dat democratie, oftewel het recht van de meerderheid, in Indonesië steevast zou neerkomen op hegemonie voor de moslims in religieuze zin en Javanen in etnische zin. Een slimme student merkte daarover op: ‘ Is democratie dan alleen goed als je de gewenste resultaten krijgt?’

Als laatste kwam oud Eerste Kamerlid Sam Pormes aan het woord. Hij stelde dat multiculturalisme de laatste 10 jaar in Nederland failliet is verklaard. Nederland bevindt zich thans in een morele crisis. Pormes stelde transnationalisme voor als antwoord op het opkomende nationaal populisme. Daarbij is nationaal territorium niet maatgevend, culturen en identiteiten zijn fluïde. Dit is een perspectief dat veel Indisch 3.0 jongeren misschien herkennen. Niet tussen twee culturen zitten, maar een duale identiteit smeden die elementen van beide culturen samenvoegt.

‘ Is democratie dan alleen goed als je de gewenste resultaten krijgt?’

Het was een gemiste kans dat het debat niet dieper inging op het gestelde thema. Toch was het een unicum om dit inter- en intra-religieuze debat mee te maken. Tolerantie, tot op heden een Nederlands paradepaardje, galoppeert er ongehinderd vandoor als we niet kritisch durven kijken naar onszelf, ons politiek stelsel, onze vooroordelen en de ander alleen maar willen zien als de ander. Wat dat betreft kunnen we wat leren van Indonesië. Niet dat er daar geen racisme, onderdrukking en onbegrip is, maar een eilandenrijk met meer dan 13.000 eilanden, 300 talen en culturen na een 350 jarig koloniaal bewind met inmiddels 240 miljoen inwoners bijelkaar houden? Dat is en blijft een uitdaging.

Jonge Indo’s in de provincie… Groningen

Voor de derde aflevering van Jonge Indo’s in de provincie reis ik af naar het Hoge Noorden voor een interview met Brenda. Tijdens de twee-en-een-half uur durende treinreis van Amsterdam naar Groningen verander ik langzaam maar zeker in een toerist in eigen land. Slechts één keer eerder, lang geleden, bezocht ik deze regio.

Over de telefoon spreken we af dat Brenda me van het treinstation afhaalt; als toerist verdwaal je snel in een nieuwe stad. “Ik ben te herkennen aan een pet en zwarte jas” had ik haar van tevoren nog gezegd. Op weg naar de afgesproken plek op de Vismarkt dwaal ik wat door de oude straten. “Best mooi hier,” mompel ik tegen mezelf.

IMG_8819 De 26-jarige Brenda is dat helemaal met me eens. Geboren en getogen in Groningen, groeide ze op in de wijk Lewenborg, waar haar vader en moeder voor haar geboorte waren gaan wonen. In een andere wijk, Corpus den Hoorn, waren de meeste Indo’s en Molukkers terecht gekomen na aankomst uit Indonesië. Na de eerste tijd in een contractpension te hebben doorgebracht, werden de meeste repatrianten in deze wijk bij elkaar geplaatst.  Nog steeds wonen er vrij veel Indo’s en Molukkers in Groningen.

Na een paar jaar Utrecht, waar ze op de politieacademie zat, is Brenda nu alweer een tijdje terug in Groningen. “De opleiding daar voldeed niet aan mijn verwachtingen”, vertelt ze, “ik wilde iets sociaals doen, maar op de politieschool denken veel mensen vrij veroordelend over mensen. Bovendien was de cultuur best wel ‘macho’. Met mijn huidige opleiding Maatschappelijk werk denk ik dat ik veel beter op mijn plek zit”.

Terwijl Brenda honderduit praat, schrijf ik driftig door. Mijn koffie is inmiddels koud. “Wat ik graag wil is een sociaal bewustzijn creëren bij mensen. Het liefst werk ik met jongeren. Over een tijdje wil ik een eigen bedrijfje beginnen waarmee ik voor lagere en middelbare scholen lespakketten en onderwijsprogramma’s ga maken, gebaseerd op humanistische principes. De stimulatie van individuele ontplooiing vanuit het humanisme spreekt me erg aan. Bovendien heb ik een soort ideaal dat daarmee een betere omgang en uiteindelijk een betere wereld ontstaat”.

Het gesprek loopt van haar idealen, via haar hobby’s naar haar optimale daginvulling. Onder het praten beginnen we aan onze lunch. Na de eerste paar happen vraag ik naar haar ouders. “Mijn moeder heet Brigitte van der Laan en ze is geboren in Groningen. Ze heeft een Duitse moeder en Nederlandse vader. Mijn vader, Johan Fockens, is geboren in Jakarta. Zijn vader was een Indo uit Surabaya, en zijn moeder een volbloed Javaanse uit Rangkasbitung. Karsini heette ze, maar ze noemden haar Sientje. Ik heb haar maar heel kort gekend, maar voel een bijzondere band met haar.”

Ze haalt iets uit haar tas; het lijkt een oud paspoort van haar oma. Licht glimlachend houdt ze het dichtbij haar gezicht. In de donkere ogen en het vriendelijke gezicht tegenover zie ik een gelijkens met de zwart-wit-foto. Als ik het documentje even later goed bestudeer blijkt het een Postidentiteitskaart van de Wereldpostvereniging, uitgegeven door de Postadministratie van Nederland.

“Ik heb dit ooit gekregen, en het is altijd bij me. Buiten dit heb ik niets van haar. Ik weet niet veel over mijn Oma. Ze was ook een mystieke vrouw, die volgens verhalen contact had met de geesteswereld. Maar ze was analfabeet en sprak niet goed Nederlands. Nadat mijn opa jong overleed was ze alleen en volgens mij ook eenzaam. Ze hoorde hier niet, was thuis op Java. Ze is nooit meer teruggeweest, maar hier gestorven”.

Als ik vraag haar of ze naar Indonesië zou willen, bijvoorbeeld om te kijken waar een deel van haar familie vandaan komt, of misschien wel om iets van het mystieke van haar oma terug te vinden, peinst ze even. “Ik weet het niet. Ooit wil ik er wel heen, maar om iets te vinden? Daar heb ik eigenlijk nooit over nagedacht. Ik weet niet of ik daar wel in geloof, dat je iets kunt vinden in een land dat je niet kent”.

IMG_8844

Dan, na een korte pauze: ”Waar ik wel nieuwsgierig naar ben is naar guna-guna, of stille kracht. Mijn oma had daar schijnbaar iets mee en ik ben benieuwd wat dat voor rol speelt in het leven van mensen daar. Ik ben ook wel benieuwd naar de ervaringen van anderen met mystieke dingen als guna-guna in hun familie”.

Nieuwsgierig naar het Indische is Brenda eigenlijk altijd wel geweest. “Dat heb ik alleen niet echt meegekregen, maar dat heeft zich zo ontwikkeld denk ik. Vroeger was het Indische voor mij vooral een manier om me te onderscheiden van anderen en toch ergens bij te horen. Ik denk dat het me hielp mijn identiteit te ontwikkelen. Inmiddels heb ik het Hollandse en Indische verenigd en ben ik niet meer zo bezig iets of iemand te zijn. Ik ben gewoon wie ik ben, en daar hoort het Indische bij”.

Opvallend is dat ze veel vriendinnen van een gemengde afkomst heeft, alsof ze de verschillende culturen die ze verenigt in zichzelf, ook nog eens om haar heen heeft verzameld. Ze vertelt dat ze bijvoorbeeld veel samen kookt en eet met haar vriendinnen. “Ja, eigenlijk draait heel veel in mijn leven om eten en gezelligheid!”

Tot slot praten we over een actualiteit die haar heeft beziggehouden de laatste tijd. Het is het bezoek van de Dalai Lama aan Nederland een paar weken geleden. “Ik heb het wel gevolgd. Later zag ik zijn reactie op het feit dat Balkenende hem niet had ontvangen. Zelf vind ik het kwalijk dat onze president hem niet ontvangen heeft. Maar de Dalai Lama kon het niet veel schelen, hij stond boven de discussie. Dat vind ik wel mooi”.

En de volgende provincie waar we op bezoek gaan? Brenda: “Zeeland, dat is wel leuk toch?”

Succes Kirsten!

Wil je reageren op het interview en de vraag van Brenda of je ervaring hebt met mystieke dingen in jouw familie zoals guna-guna of stille kracht? Laat dan een commentaar achter onder aan dit verhaal.