Een Hollands feestje in Den Haag

Verkeerde verwachtingen, halve verhalen en oppervlakkige gespreksleiders tijdens Writers Unlimited ’14.

Tekst: Kirsten Vos. Fotografie: Tabitha Lemon.

Het afgelopen weekend konden boekenwurmen en schrijvers aan hun trekken komen bij de 19e editie van het Writers Unlimited festival. Voor ons viel er weinig te halen. Het gesprek over ‘de grote vervreemding tussen oost en west’ viel nogal tegen, ondanks de gasten Ad van Liempt, Ian Buruma en Linda Christanty.

Aankondiging van De grote vervreemding, over de relatie tussen Nederland en Indonesië.
Aankondiging van De grote vervreemding, over de relatie tussen Nederland en Indonesië. Bron: www.winternachten.nl

Linda Christanty opende het optreden in zaal 1 –  gemiddelde leeftijd van het publiek: 50 jaar – met een vlammend betoog in Bahasa Indonesia over de koloniale overheersing van Indonesië. Christanty, die verwant is aan de uitgemoorde elite van Bantam, maakte korte metten met de Nederlandse neiging het koloniale verleden door een roze bril te willen zien.

Linda Christanty tijdens Writers Unlimited 2014. Foto: Tabitha Lemon/ Indisch 3.0 2014.
Linda Christanty tijdens Writers Unlimited 2014. Foto: Tabitha Lemon/ Indisch 3.0 2014.

‘De gedachte dat kolonialisme positieve en negatieve gevolgen zou hebben, is een domme uitspraak,’ wierp ze het publiek voor de voeten. ‘Die uitspraak zou leiden tot de onterechte conclusie dat kolonialisme zorgde voor uitwisseling tussen volken. (..) Kolonialisme is slecht, want het is slecht om een volk aan je te onderwerpen.’ Wat een verfrissende rechtlijnigheid. Weg met de nuance! Ik kon een glimlach niet onderdrukken. Was het mijn verbeelding, of gingen de Nederlandse gasten in de zaal ongemakkelijk draaien op hun stoelen?

Christanty maakt korte metten met de romantische kijk op voor het koloniale verleden.

De Nederlandse vertaling van Christanty’s speech was te zien op tv-schermen, waardoor ik niet alles goed heb kunnen volgen – als je notities maakt, dan kijk je weg van het scherm en mijn Bahasa Indonesia stelt nog niets voor. Wel zag ik nog een storende fout in de vertaling; de soevereiniteitsoverdracht gebeurde op 27 december 1949, niet op 17 december. En nee, dat is geen detail. Het is net zo’n stomme fout als zeggen dat Nederland op 15 mei 1945 bevrijd is.

Maar goed. Zo’n opening beloofde wat voor het vervolg: de Nederlandse kant van het verhaal, verwoord door journalist Ad van Liempt en schrijver Ian Buruma. Beide heren zijn niet de minste en dragen aardig wat feitenkennis mee over Indië en Indonesië. Toch duurde het ruim een half uur voordat nota bene Ad van Liempt de gespreksleider Godfried van Run eraan moest herinneren dat we ‘terug moesten naar Indië.’

 

Ad van Liempt, Ian Buruma en Godfried van Run tijdens Writers Unlimited 2014 ©Indisch 3.0 2014 Tabitha Lemon
Ad van Liempt (links), Ian Buruma (midden) en Godfried van Run (rechts) tijdens Writers Unlimited 2014 ©Indisch 3.0 2014 Tabitha Lemon

Een of twee keer hoor ik iets boeiends. Zo meldt Ad van Liempt: ‘Het verlies van Indië heeft ons economisch relatief weinig gekost. Het Duitse Wirtschaftswunder heeft het verlies van Indië gecompenseerd.’ Het is een opmerkelijke uitspraak, die flinke impact heeft voor mensen die kennis hebben over de geschiedenis van de repatriëring. De uitspraak van Van Liempt is zelfs controversieel te noemen. Decennialang horen repatrianten dat Nederland moest terugkrabbelen uit de oorlog en daarom moesten zij hun overkomst, de kledingpakketten en meubels terugbetalen. Dus om nu te horen dat het verlies van Indië Nederland weinig heeft gekost, is op zijn zachtst gezegd cru.

Dus wat doet de gespreksleider daarmee?

Niets. Helemaal niets.

Sterker nog, al na een kwartier kondigt Van Run aan het gesprek af te ronden en stroomt de zaal leeg.

Grijze witte mannen praten niet over Indonesië. Need I say more?

Verbluft kijk ik naar mijn aantekeningen. Wat is hier gebeurd? Waarom is geen van de drie grijze witte mannen op het podium ingegaan op de spraakmakende speech van de Indonesische schrijfster? Waarom hebben Van Liempt, Buruma en Van Run meer tijd besteed aan de ‘displaced’ Russische kozakken dan aan de aangekondigde ‘grote vervreemding tussen oost en west’?

Terwijl we de zaal uit schuifelen, realiseer ik me schamper dat wat hier gebeurde, exemplarisch is voor hoe Nederland omgaat met het koloniale verleden en Indonesië. Met het beschuldigende vingertje wijzen naar Indonesië als het gaat om mensenrechten, maar als een Indonesiër zich dan eindelijk eens uitspreekt over het slechte karakter van de voormalige koloniaal heerser? Dan kijkt Nederland liever de andere kant op. Grijze witte mannen praten niet over Indonesië. Need I say more?

“Nou, die geschiedenisboekjes kunnen ook wel de kast in, ik heb zoveel nieuws geleerd van Ad van Liempt en Ian Buruma,” hoor ik een vrouw monter opmerken. Het is arabiste Petra Stienen, die er ook over tweet en refereert aan historische fouten waar Van Liempt ons op attendeerde, zoals de bevrijding die eigenlijk niet op 5 mei kwam. Of hoe de capitulatie niet in Hotel de Wereld getekend werd. Waren wij dan de enigen die hadden willen weten wat de sprekers te zeggen hadden over de vervreemding tussen oost en west?

petra_stienen
Alle geschiedenisboekjes in de prullenbak na tien minuten met @ian_buruma en @advanliempt over periode in Nl en Europa rond 1945 bij #wu14
18-01-14 20:36

In de hoop het festival te verlaten met een enthousiast gevoel, wachten we op het optreden van de Fins-Indonesische Kira Wuck. Deze veel gelauwerde jonge dichteres leest ‘de tekst van haar leven’ voor; een passage uit Vogels die vlees eten, van Thijs de Boer. Hoewel het een knap geschreven tekst is, die mij nieuwsgierig maakt: als ik lees dat iemand de tekst van haar leven gaat voorlezen, verwacht ik dat die tekst van levensbelang is geweest.

Waarom deze tekst, vraagt interviewster Tanja Jadnanansing aan Wuck. ‘Het verhaal neemt onverwachte wendingen.’ Tja. ‘En daarom is dit de tekst van je leven?’ zou een logische vervolgvraag zijn. Maar Jadnanansing glimlacht alleen maar en knikt.

Kira Wuck (midden) over de tekst van haar leven © Indisch 3.0 2014 Tabitha Lemon
Kira Wuck (midden) over de tekst van haar leven © Indisch 3.0 2014 Tabitha Lemon

Hoewel ik niet twijfel aan het talent van Kira Wuck, vind ik ook dit gesprek een gemiste kans. Los van het ongemak en de verlegenheid dat van de alom geprezen dichteres afstraalt, laten de twee presentatoren steken vallen. ‘Dit boek is een van mijn drie lievelingsboeken,’ vertelt Wuck een paar minuten later. ‘In alle drie de boeken hebben de personages een bepaalde onverschilligheid naar het leven toe.’ Deze – fascinerende – bekentenis zou je kunnen aangrijpen om de verdieping te krijgen die ‘de tekst van je leven’ impliceert, zoals:

  • ‘Wat vind je zo interessant aan personages die “een onverschilligheid naar het leven toe hebben”?’
  • ‘Je hebt een Finse moeder, een Indonesische vader en bent opgegroeid in Nederland. Word je daar onverschillig van?’
  • ‘Wat is het aan onverschilligheid dat je zo boeit?’
  • ‘Ben jij onverschillig?’

Nee hoor. Niets van dat alles. We geven het op en verlaten het festival. Zelfs de relaxte MC en DJ in de foyer kunnen deze avond niet meer redden. 

Door verkeerde verwachtingen, halve verhalen en oppervlakkige gespreksleiders verlaten wij de zaterdagavond van dit literaire festival met het gevoel dat we te gast waren op het verkeerde feestje. Een erg Hollands feestje.

MC Francis Broekhuijsen in de Theater Foyer Writers Unlimited 2014 © Indisch 3.0 2014 Tabitha Lemon
MC Francis Broekhuijsen in de Theater Foyer Writers Unlimited 2014 © Indisch 3.0 2014 Tabitha Lemon

Tastbaar Verleden in het hier en nu

Nederlands-Indië is hip in Indonesië. Wat is er aan de hand?

Aankomende dinsdag ben ik te gast als spreker op een avond over culturele identiteit en herwaardering van gezamenlijk erfgoed van Nederland en Indonesië. Een programma georganiseerd door Stichting Tastbaar Verleden en de Nederlands-Indië Tafel, Geschiedenis Tafel en de Kunst en Cultuurtafel van de Koninklijke Industrieele Groote Club met vier sprekers over artistieke inspiratie en persoonlijke verhalen – en natuurlijk een heerlijke rijsttafel.

De avond is de aanloop naar een grote kunstmanifestatie in 2015 in Nederland èn Indonesië. Dat jaar is het zeventig jaar geleden dat Nederland werd bevrijd en dat de republiek Indonesië werd uitgeroepen. In dit toekomstige herdenkingsjaar zullen tien Nederlandse en tien Indonesische hedendaagse kunstenaars (beeldend kunstenaars, filmers, schrijvers, theatermakers, dichters, componisten etcetera) met nieuw werk reflecteren op het breukvlak in een gedeelde geschiedenis. Centraal staat daarbij de vraag wat de invloed van deze gedeelde historie is op hun identiteit.

Een gedeelde geschiedenis
Deze gedeelde historie is precies waar ik het over wil hebben dinsdagavond. Er kan veel gezegd worden over het (voort)bestaan van een Indische identiteit bij de jongere generaties Indo’s. Zoals de stichting het formuleert in de aankondiging: “Tweede en 3e generatie Indische Nederlanders worden zich steeds meer bewust van hun persoonlijke identiteit en erfgoed van ouders en grootouders. Met het vergrijzen en verglijden van de eerste generatie verdwijnt ook de mondelinge overlevering in rap tempo.”

Ik ben niet bang voor het verdwijnen van het Indische.

Toch ben ik niet bang voor het verdwijnen van ‘het Indische’. De mondelinge overlevering van geleefde herinneringen (van ervaren gebeurtenissen) zullen verdwijnen. De laatsten van de eerste generatie, onze grootouders, zullen er niet meer zijn om het na te vertellen. Maar als we goed hebben geluisterd, en tussen de regels door hebben gelezen, is er een hoop wat we weten. En dan is er nog de tweede generatie, onze ouders, om de verhalen door te geven. Een kanttekening is dat zij het niet zelf hebben ervaren, en er meer ruis is. Maar de ruis is er altijd al geweest.

Ook geleefde herinneringen zin sterk gekleurd door de persoon die het verteld, door trauma, door zeer uiteenlopende persoonlijke situaties, door het bagatelliseren van ongemak. Ondanks dat heeft de eerste generatie een gezamenlijk verleden overgedragen. Hetzij gekleurd, maar welke (post-)herinnering is dat nu niet? Ook nostalgie is gekleurd door een roze bril, maar daardoor niet minder waar.Ook met het wegvallen van de eerste bron hebben we een gedeelde historie. Dat weten we, nu moeten we ervoor zorgen dat we het niet vergeten, en herinneren in het hier en nu.

Nostalgie is gekleurd door een roze bril.

Ons gezamenlijke erfgoed: een trending topic in Indonesië en Nederland
De andere drie sprekers zijn:
Hans Goedkoop, historicus, schrijver en TV presentator van o.a. Andere Tijden en bestuurslid van de Stichting Tastbaar Verleden vertelt over zijn boek ‘De Laatste Man’, het verhaal van zijn grootvader, generaal-majoor Van Langen, de man die in 1948 Soekarno arresteerde.
Ben de Vries, senior beleidsmedewerker van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, vertelt over het hedendaags gebruik in Indonesië van gedeeld erfgoed.
Bo Tarenskeen, toneelschrijver, acteur en filosoof, over het Nederlands-Indische perspectief als “condition humaine”.
Dinsdag 10 september 2013 om 18.00 uur
KIGC, Dam 27 in Amsterdam.

Programma:

18.00 uur Borrel en ontvangst
18.45 uur  Presentaties

Voor niet-leden van Koninklijke Industrieele Groote Club:
Als je op deze bijzondere avond aanwezig wilt zijn dan ben je van harte welkom. Stuur dan een e-mail naar Marga Bosch (mgbosch@smartartvise.nl). Geef dan de namen van die personen op samen met zijn/haar e-mail adres voor de bevestiging vanuit de IGC. De borrel en de rijsttafel zijn op eigen rekening.

"Ik vertel het verhaal van mijn oma. En daarna de rest."

In gesprek over herdenken

Hoe belangrijk vind jij herdenken, vroegen wij op Facebook, vanwege de conferentie over herdenken op 21 juni jl in Den Haag. Is dat ‘Soeda, al?’ Nee, vonden jullie massaal. Uit de geïnteresseerden nodigde Indisch 3.0 enkele jongeren uit om hun zegje te doen in het slotforum. Een van deze jongeren, Dewi van Beek, doet verslag van de middag. 

Op uitnodiging van Indisch 3.0, het Vfonds, het Indisch Herinneringscentrum en Stichting Herdenking 15 augustus mocht ik op 21 juni  samen met een aantal anderen komen praten over herdenken bij de conferentie in het Museon in Den Haag. Hoewel ik tot nu toe wel elk jaar stilstond bij het einde van de oorlog in Indië ben ik nog niet nooit bij de officiële herdenking geweest. Dit jaar neem ik mijn oma mee naar de herdenking in Den Haag en ik ben benieuwd hoe andere jongeren herdenken. In de slotdiscussie zal ik daar mijn mening over mogen geven.

“Je vroeg het niet en ze vertelden het niet. Indonesië was gewoon geen onderwerp.”

Opgroeien als repatriantenkind
Maar eerst luisteren we voor het eerste programma-onderdeel “Een ander land in beeld” naar Peter Bouman, Indisch en opgegroeid in Losser, bij Oldenzaal in Twente en naar Nona en Paul Salakory, Moluks en opgegroeid in het Molukse woonoord Vossenbos in Wierden bij Almelo. Ze schetsen hun persoonlijke beeld van het dagelijkse leven in het Nederland van de jaren ’50. Waarom hun families naar Nederland waren gekomen wisten ze vroeger alledrie niet. Peter: ‘Je vroeg het niet en ze vertelden het niet. Indonesië was gewoon geen onderwerp.’ 

Geschiedenis opnieuw vertellen

Historicus Ron Habibie schuift aan. Is het beeld van de Nederlanders over de Molukkers in de loop der jaren bijgesteld, wil Rocky weten. Nee, zeggen ze. Alle drie voelen dat ze de hele Indische en Molukse geschiedenis juist opnieuw moeten vertellen. Nona: ‘Onze generatie weet het nog, maar nieuwe generaties weten het niet meer.’ Ron benadrukt dat er bovendien nog “cold cases” opgelost moeten worden: de Indische Kwestie en de nog altijd niet erkende RMS.

Foto: Indisch 3.0 2013/ Tabitha Lemon.
v.l.n.r. Paul en Nona  Salakory, Peter Bouman, Rocky Tuhuteru. Foto: Indisch 3.0 2013/ Tabitha Lemon.

Chaos!
“Ze schrijven over ons, we schrijven over onszelf”, het tweede gesprek, is bedoeld als discussie over het effect van literatuur over Nederlands-Indië op het collectief geheugen. Hoewel de insteek veelbelovend is, verzandt het gesprek in een abstracte discussie met ingewikkelde termen en chaos. Aan tafel worden ze het niet eens over het feit of de Molukse geschiedenis bij de Nederlanders is beklijfd en wat hier nou precies voor gezorgd heeft. Het gesprek wordt een extreem chaotische en moeilijk te volgen discussie. De pauze die volgt is voor veel mensen, waaronder mijzelf een noodzaak om alles even te laten bezinken.

Jongeren en herdenken
Na de pauze bek
ent Rocky dat we ‘een beetje djam karet hebben’ en dat we meteen doorgaan met het laatste tafelgesprek: “Verhalen van vroeger…..Lekker belangrijk?” Een beetje zenuwachtig ga ik samen met Ricci Scheldwacht en Bo Tarenskeen, een mede 3.0-er, aan tafel. We gaan het hebben over hoe jongeren herdenken en hoe we dit in de toekomst willen doen. Rocky opent het gesprek door eerst Bo te vragen naar zijn herdenkingservaringen.

Ricci Scheldwacht, Bo Tareskeen, Dewi van Beek en Rocky Tuhuteru over herdenken. Foto: Indisch 3.0/ Tabitha Lemon 2013

Herdenken op 4 mei
Theatermaker Bo herdenkt “gewoon”: op 4 mei. Bo: ‘Als je op 15 augustus herdenkt, laat je zien dat je geen onderdeel van de Nederlandse geschiedenis uitmaakt, dat je daar niet bij wilt horen.’ Als initiatiefnemer en organisator van Theater na de Dam, heeft hij een nieuwe vorm van herdenken voor de toekomst geïntroduceerd. Met zijn theaterprogramma organiseert Bo Tarenskeen voorstellingen over oorlogsverhalen na de herdenking op 4 mei in Amsterdam. Hij zou graag zien dat iedereen herdenkt op 4 mei, omdat dit zou zorgen voor veel meer saamhorigheid.

Erkenning voor ervaringen
Rocky vraagt hoe ik dat zie. Ik zeg dat ik me kan vinden in zijn idee van saamhorigheid, maar dat 15 augustus voor veel mensen ook een stuk erkenning is voor wat zij meegemaakt hebben. Voor mijn oma is het heel belangrijk is en daarom dus ook voor mij. Bo kijkt daar anders tegenaan.  Erkenning voor wat er gebeurd is, verwacht hij niet meer. Althans, nooit op die manier dat je er gelukkig van wordt.

“15 augustus is voor veel mensen erkenning voor wat zij meegemaakt hebben.”

Verhalen doorgeven
Journalist Ricci Scheldwacht vindt ook dat 15 augustus in ere gehouden moet worden, maar dat dit in de toekomst best op een andere manier kan. Daarna komt hij terug op een eerder discussiepunt van die dag, hij vindt het vooral belangrijk dat de geschiedenis verteld wordt, in welke vorm dan ook. ‘Van initiatieven zoals die van Bo, word ik alleen maar heel blij,’ glimlacht Ricci. Hij benadrukt dat er al heel veel gedaan wordt door de tweede en derde generatie Indische  Nederlanders, om de verhalen te verkondigen en door te geven.

Onbekend onderwerp
De in een eerder gesprek gemaakte opmerking dat het onderwerp Nederlands-Indië niet bij geschiedenis behandeld wordt, kunnen Bo en ik allebei van tafel vegen. Wel vertel ik dat ik merk dat het onderwerp onder mijn Nederlandse vrienden nog vrij onbekend is, ondanks dat wij Nederlands-Indië als eindexamenonderwerp hadden.

Rocky Tuhuteru presenteert. Foto: Indisch 3.0/ Tabitha Lemon 2013.
Rocky Tuhuteru presenteert. Foto: Indisch 3.0/ Tabitha Lemon 2013.

Kleinkinderen
Rocky vraagt wat ik in de toekomst zou vertellen aan mijn kinderen en kleinkinderen. ‘Het verhaal van mijn oma in eerste instantie,’ zeg ik, omdat dit ook hun familiegeschiedenis zal zijn. Daaromheen zal ik uiteraard ook over de algemene geschiedenis vertellen, omdat dat erbij hoort. ‘Het is wat ik nu ook al aan mijn vrienden vertel,’ vul ik aan.

Theaterprogramma over herdenken
De discussie vervolgt: in welke vorm zou dit moeten? Bo is – uiteraard – al bezig in het theater en we denken alledrie dat dit een uitstekende vorm is om de verhalen door te vertellen. Ricci maakt het eigenlijk niet zoveel uit of het nou een boek, een film of een theatervoorstelling is. Als het maar verteld wordt. Wel is hij benieuwd naar wat Bo op 15 augustus aan programma zou kunnen bedenken, zoals hij nu op 4 mei doet.

“Theater is een uitstekende vorm om verhalen door te vertellen.”

Einde, schluss, al!
Uiteindelijk staat er een vrouw op uit het publiek, die stelt dat we maar allemaal moeten herdenken op de 15e augustus. ‘Dat is het einde van de  Tweede Wereldoorlog,’ legt ze uit. Ze krijgt een groot applaus en ons tafelgesprek is voorbij.

Kennistest
Als afsluiting van de dag doen we een kennistest over de Nederlands-Indische geschiedenis waarbij de paar winnaars een paar mooie prijzen krijgen. Daarna speelt de groep van Julya Lo’ko nog één maal op verzoek ‘Een beetje’ en een Moluks lied. Wij borrelen nog wat na en tegen zessen ga ik met een hoofd vol nieuwe informatie en indrukken weer richting huis. De kennistest was een geslaagde afsluiting van een gezellige middag, met discussies die de ene keer beter uit de verf kwamen dan de andere.

Julya-Loko-Maria-en-Regina-Lekransy-en-Anna-Makaloy
Julya-Loko-Maria-en-Regina-Lekransy-en-Anna-Makaloy

Emo over Indonesië

De toekomst van Indonesië volgens Adriaan van Dis en Ahmad Tohari

Ik vind dat ik als derde generatie Indo maar bar weinig over het huidige Indonesië weet. Ik wil mijn kennis over Indonesië wel vergroten, maar de pogingen die ik tot nu toe heb ondernomen, zijn niet heel succesvol geweest. Ik volg op facebook The Jakarta Post en heb wat boeken over moderne Indonesische kunst aangeschaft. En daar houdt het dan ook wel een beetje op. Adriaan van Dis, ook een Indo, heeft onlangs de documentaire reeks ‘Van Dis in Indonesië’ gemaakt, waarmee hij op een laagdrempelige manier Indonesië de Hollandse huiskamers in probeerde te krijgen. Maar ook die serie sprak me niet aan en heeft me niet veel bijgebracht.  Soms doe ik dus gekke dingen, in de hoop dat ik daarna wat meer snap van het land. Afgelopen zaterdag ging ik bijvoorbeeld naar Writers Unlimited waar de ‘toekomst van Indonesië’ zou worden besproken. 

Emo
Oke toegegeven, soms werd ik om onverklaarbare redenen wel emo door de documentaire ‘Van Dis in Indonesië ‘. Vaak door de gekste dingen. Zoals een misplaatst gevoel van heimwee toen ik een palmboom met zijn palmbladeren over de vensters van de voorbij razende trein zag glijden. Vraag me niet waarom. En ja, ik kreeg– en ik wil dit echt niet, hè – tranen in mijn ogen bij een gamelandeuntje waar iemand in het Indonesisch doorheen praatte. Maar verder vond ik de reeks documentaires gewoon een beetje irritant. Van Dis die als verwonderde Indo-Europeaan op ontdekkingsreis gaat tussen al die wonderlijke Indonesische creatures. Zijn blik is teveel: ‘Kijk eens naar die Ander! Die Ander lijkt op m’n oma! En daar word ik zo lekker melancholisch van.’ Eigenlijk blijft Indonesië ver weg. Ik wil Indonesië dichterbij.

Ahmad Tohari (c) Sarah Klerks / Indisch 3.0 2013
Ahmad Tohari (c) Sarah Klerks / Indisch 3.0 2013

De toekomst van Indonesië
Bij Writers Unlimited gaat dezelfde Van Dis in gesprek met Ahmad Tohari over de toekomst van Indonesie. Tohari is een rebel. Hij schrijft over de misstanden en armoede in Indonesië. Hij heeft branie en zegt over zijn schrijverschap: ‘Ik zal door blijven schrijven zolang als ik me boos kan maken.’ Wie houdt er niet van zo’n man? Het gesprek wordt geleid door correspondent Michel Maas en ze gaan dus niets minder dan de ‘toekomst van Indonesië’ bespreken. Misschien zal ik hierdoor eindelijk meer over het moderne Indonesie te weten komen. Ik vraag me wel af of ze in Indonesië ook discussies organiseren waarin de toekomst van Nederland wordt besproken, maar dat terzijde.

Indonesiërs zijn lief
Indonesië kwam wel een beetje dichterbij tijdens het gesprek; er waren Indonesiërs, het ging over Indonesië, er werd Indonesisch gesproken en Van Dis bekende dat hij Indonesiërs lief vindt. Het ging alleen niet over de toekomst van Indonesië. Althans, alleen Tohari sprak over de toekomst. Hij had hoop. Van Dis en Maas wilden liever over de huidige problematiek praten. Corruptie en Islam, daar moest het gesprek over gaan. Oja, en ook beetje over hen zelf: het Nederlandse koloniale bewind in Indonesië. Van Dis had Tohari’s boek Rad van de Regenboog gelezen en was in shock vanwege het vele geweld dat er in voorkomt. Van Dis, zichtbaar aangedaan: ‘Ik vind Indonesiërs de liefste mensen op de wereld. Ze lachen altijd. En dan opeens, uit het niets, kunnen ze zo gewelddadig zijn! Hoe kan dat?’ Wat dacht je hier van, Adriaan: misschien zijn het net mensen? Heb je niet net wekenlang een documentaire over hen gemaakt? Tohari antwoordde trouwens wijselijk dat de Indonesiërs gewoon een beleefd volk zijn.

Writers Unlimited (c) Sarah Klerks / Indisch 3.0 2013
Writers Unlimited (c) Sarah Klerks / Indisch 3.0 2013

West-Europees doof
Het gesprek ging uiteindelijk weinig over de toekomst. Het was meer een ongemakkelijke ontmoeting tussen Oost en West, waarin Oost graag wilde vertellen over Oost, en Oost ook wat mocht zeggen van West, maar waar er niet echt naar Oost werd geluisterd. West wilde zelf praten. Als Maas vroeg of religie een probleem is in Indonesië, en Tohari antwoordde dat religie voor hem  zijn ‘thuis’ is en Islam liefde, was Maas niet tevreden met een dergelijk antwoord. Religie was namelijk wel een probleem, volgens hem. Hij had het zelf gezien.

Naar huis
Genoeg. Ik loop terug naar het station en het is ijs- en ijskoud. Als ik het station bereik, is er weinig hersenactiviteit meer mogelijk, mijn hersenvocht is bevroren. In de etalageruit van de Starbucks zie ik de weerspiegeling van een Marokkaans meisje met Italiaanse features. Alleen is dit Marokkaans uitziende meisje een Indo. En ze vraagt zich af: wat doe ik in dit fucking koude land? Koffie uit Java schenkt verlichting. En natuurlijk wordt er in de rij van de Starbucks weer voorgedrongen door een lange Nederlandse man. Hij weet niet hoe rijen werken, zegt hij. De Indische barista zegt dat hij achteraan mag aansluiten. De Indische barista blijkt Kaapverdiaans te zijn.

Kartinidag 2012: opkomen voor vrouwenrechten

Kartinidag 2012. (c) Sarah Klerks/ Indisch3.0 2012

Kartinidag 2012. (c) Sarah Klerks/ Indisch3.0 2012Zeker voor herhaling vatbaar.

Sinds 1964 viert Indonesië op 21 april de Kartinidag. Raden Ajeng Kartini wordt  gezien als nationale heldin en als een van de eerste voorvechtsters van gelijke rechten voor de Indonesische vrouw. Ita Amahorseija bedacht samen met de familie Pattipilohy dat het mooi zou zijn ook deze eerste Kartinidag in Amsterdam te gaan organiseren.

Zaterdag 21 april 2012 is het dan zover en staat de Van Eesterenzaal in Amsterdam Slotervaart in het teken van Kartini en de vrouwenrechten in Indonesië en Nederland. Op het programma staan onder andere interviews en toespraken van Cisca Pattipilohy, Christine Nanlohy  en lid van de derde generatie Iranila Pattipilohy.

Iranila met haar loempia's op Kartini-dag 2012. (c) Sarah Klerks/ Indisch3.0 2012
Iranila Pattipilohy met haar loempia's op Kartini-dag 2012. (c) Sarah Klerks/ Indisch3.0 2012

Terwijl het publiek binnenstroomt, zingt zangeres Mary Afdan met de aanwezigen alvast het Kartini-lied. De familie Pattipilohy is duidelijk aanwezig, bij de ingang verkoopt de jongste telg Iranila Pattipilohy (15) de kaartjes en binnen zit het boegbeeld van de emancipatie voor vrouwen met wortels in Nederlands –Indië, Cisca Pattipilohy (86). Zij heeft zich haar leven lang ingezet voor vrouwenrechten en is tot op de dag van vandaag nog steeds erg actief. De catering Amoriza is de rijsttafel aan het voorbereiden, terwijl Iranila het publiek trakteert op haar zelfgemaakte vegetarische loempia’s uit haar eigen loempialijn.

De dag is een gezellige, informele, wat chaotische dag, maar het enthousiasme en de vastberadenheid van de aanwezige vrouwen overtuigt en inspireert.

Gastvrouw Ita Amahorseija is blij met de opkomst van de ongeveer honderd gasten en ook de diversiteit van het publiek doet haar goed. De dag begint met een interview met Cisca Pattipilohy die vertelt wie Kartini was en wat haar invloed is geweest. In Nederlands-Indië werd er over de Javanen gesproken alsof zij ‘dom en lui’ waren. Dit idee vocht Kartini aan. Zij vond dat Javanen en zeker de vrouwen dan op zijn minst recht op onderwijs moesten hebben.

Ook kleindochter Iranila Pattipilohy wordt geïnterviewd en zij vertelt over haar passie voor het wedstrijdzwemmen en ondernemen. Voor haar onderneming ‘Meer Voor je Kleedgeld’ won ze de Egeria Jonge Ondernemersprijs.Voor Iranila zijn haar oma en haar zus Kai belangrijke vrouwelijke inspiratiebronnen. Haar zus is ook een succesvol ondernemer en staat altijd klaar om Iranila te helpen. Van de Molukse Vrouwen Raad is Christine Nanlohy aanwezig om te vertellen over de geschiedenis van de Molukse migranten en de huidige situatie van de Molukse vrouwen.  De stichting wil taboes zoals huiselijk geweld bespreekbaar maken en de participatie aan het hoger onderwijs onder Molukse vrouwen stimuleren.

De poco poco op de Kartinidag in Amsterdam. (c) Sarah Klerks/ Indisch 3.0 2012
De poco poco op de Kartinidag in Amsterdam. (c) Sarah Klerks/ Indisch 3.0 2012

De dag is een gezellige, informele, wat chaotische dag, maar het enthousiasme en de vastberadenheid van de aanwezige vrouwen overtuigt en inspireert. Bezoekster van de Kartinidag Tjheng Hwa Tjoa stond in de jaren ’70 al op de barricades voor vrouwenrechten. Emancipatie van de vrouw zal altijd verweven zijn met haar leven, net zoals haar Aziatische identiteit. “Hoewel ik nu niet meer op de barricades zal staan, steun ik wel de initiatieven van de nieuwe generatie. Als de jonge generatie me nodig heeft zal ik er zijn”.

Jammer dat in het onderwijs in Nederland weinig aandacht is voor de geschiedenis van Nederlands-Indië en Indonesië.

Bezoekster Lesley-Ann (24) zegt dat voor haar vrouw-zijn een belangrijke rol speelt voor haar identiteit, hoewel haar Indische wortels natuurlijk ook een grote rol spelen. Voor deze dag had ze nog niet van Kartini gehoord, dus dat heeft ze wel even moeten googelen. Ze vindt het jammer dat in het onderwijs in Nederland weinig aandacht is voor de geschiedenis van Nederlands-Indië en Indonesië.

Mede-organisator Cisca Pattipilohy benadrukt ook dat de derde generatie haar koloniale geschiedenis goed moet kennen: “Zorg dat jullie de koloniale geschiedenis kennen, dan zullen jullie ook de huidige problematiek beter gaan begrijpen”. Met de wijze les van Tante Cis op zak ga ik maar eens de brieven downloaden van Kartini ‘Door Duisternis tot Licht’. De poco-poco laat ik voor wat het is en terwijl ik het pand verlaat besluit ik dat de Kartinidag zeker voor herhaling vatbaar is.

Indonesië, voorbeeld voor Europa?

Democratie, nationale identiteit en multiculturalisme

Door de inmiddels grijze sneeuw haastte ik me naar het NH hotel in Groningen. De Groninger Indonesische studentenvereniging en de Indonesische ambassade hadden daar een paneldebat georganiseerd met het thema Democratie, nationale identiteit en multiculturalisme. De lounge op de 10e etage kon, dankzij het gekeuvel in Bahasa Indonesia op de achtergrond, bijna doorgaan voor een hotel in Jakarta. Op de balustrade maakten enkele verkleumde Indonesiërs in pak foto’s van de Groninger skyline.

Dr. Andang Binawan bepleit dat Indonesie meer is dan een negara bukan2 (niet-seculair en niet-religieus).

Uitgangspunt van de discussie was het Indonesische motto Bhinneka tunggal ika, vaak vertaald als ‘eenheid in verscheidenheid.’ De centrale vraag was eigenlijk of dit Indonesische credo toepasbaar was op de Europese context. Een uniek uitgangspunt: hoe vaak wordt Indonesië als mogelijk voorbeeld gezien voor het Westen? Helaas bleek al snel dat het gestelde thema vaak moest wijken voor algemene visies op multiculturalisme en de noodzaak van een inter-/intra-religieuze dialoog.

De notie van jam karet (tijd is rekbaar) werd in ieder geval zonder moeite naar de toch ook Nederlandse pünktlichkeit getransporteerd. Een uur na de vermeldde aanvangstijd bewogen we ons langzamerhand naar de aangewezen ruimte.

Het publiek bestond uit een delegatie studenten en enkele zeer vooraanstaande afgevaardigden van diverse organisaties in Indonesië. Zo waren aanwezig Pater Dr. Richard Daulay (voormalig secretaris generaal van de Indonesische kerkelijke gemeenschap), Prof. Dr. Philip K. Widjaja (voorzitter van de Boeddhistische raad), Dr. Abdul Mu’ti (senior lecturer aan het staatsinistituut voor Islamitische studies en secretaris van Muhammadiyah), Dr. Fatimah Husein (hoofd van interdisciplinaire Islamitische Studies aan de Gadja Mada universiteit Yogyakarta), Mr. Endy Bayuni (eindredacteur van de Jakarta Post) en Sam Pormes (voormalig Eerste Kamerlid en eerste Nederlandse senator van Molukse afkomst). Kortom: een unieke mix waarin de Belanda’s en Indo’s zwaar ondervertegenwoordigd waren, met één uit iedere categorie (inclusief ondergetekende).

“Diversiteit vieren, geen eenheidsworst.”

Na het welkomstwoord was het tijd voor de eerste paneldiscussie. De sfeer was opperbest en lachsalvo’s volgden elkaar op. “Merdeka” riep er een, “Allāhu Akbar” riep een ander. Mr. Endy Bayuni, de scherpe eindredacteur van de Jakarta Post, legde uit dat Bhinneka tunggal ika eigenlijk altijd foutief vertaald wordt als ‘eenheid in verscheidenheid’. In het Sanskriet wordt het woord Bhinneka (verscheidenheid) duidelijk als eerste genoemd: verscheidenheid zou dus de basis moeten zijn voor eenheid. Diversiteit vieren dus, in plaats van gedwongen assimilatie tot een eenheidsworst.

Een van de hoogtepunten kwam toen dr. Fatimah Husein het woord nam, een serieus ogende vrouw in jilbab die het controversiële onderwerp omtrent de invoering van de sharia in Indonesië aansneed. Zij wees op mogelijke gronden voor discriminatie van niet-moslims en vrouwen en betwijfelde de draagkracht voor de sharia onder de Indonesische bevolking, aangetoond in diverse onderzoeken.

Sam Pormes aan het woord met daarnaast Endy Bayuni, eindredacteur
Sam Pormes aan het woord met daarnaast Endy Bayuni, Jakarta Post

Dit thema kwam in de tweede zitting ook aan bod, toen Bayuni opperde dat de Syariah in 50 regio’s in Indonesië op democratische wijze gekozen was. Hieruit bleek, volgens Bayuni, dat het democratische systeem (en dan met name stemrecht) niet past in de Indonesische context. Hij voegde daaraan toe dat democratie, oftewel het recht van de meerderheid, in Indonesië steevast zou neerkomen op hegemonie voor de moslims in religieuze zin en Javanen in etnische zin. Een slimme student merkte daarover op: ‘ Is democratie dan alleen goed als je de gewenste resultaten krijgt?’

Als laatste kwam oud Eerste Kamerlid Sam Pormes aan het woord. Hij stelde dat multiculturalisme de laatste 10 jaar in Nederland failliet is verklaard. Nederland bevindt zich thans in een morele crisis. Pormes stelde transnationalisme voor als antwoord op het opkomende nationaal populisme. Daarbij is nationaal territorium niet maatgevend, culturen en identiteiten zijn fluïde. Dit is een perspectief dat veel Indisch 3.0 jongeren misschien herkennen. Niet tussen twee culturen zitten, maar een duale identiteit smeden die elementen van beide culturen samenvoegt.

‘ Is democratie dan alleen goed als je de gewenste resultaten krijgt?’

Het was een gemiste kans dat het debat niet dieper inging op het gestelde thema. Toch was het een unicum om dit inter- en intra-religieuze debat mee te maken. Tolerantie, tot op heden een Nederlands paradepaardje, galoppeert er ongehinderd vandoor als we niet kritisch durven kijken naar onszelf, ons politiek stelsel, onze vooroordelen en de ander alleen maar willen zien als de ander. Wat dat betreft kunnen we wat leren van Indonesië. Niet dat er daar geen racisme, onderdrukking en onbegrip is, maar een eilandenrijk met meer dan 13.000 eilanden, 300 talen en culturen na een 350 jarig koloniaal bewind met inmiddels 240 miljoen inwoners bijelkaar houden? Dat is en blijft een uitdaging.

Nieuw-Guinea-dag in Bronbeek

Vlak voor de nieuwe website-vormgevingvond de themazondag Nederlands Nieuw-Guinea van thuisland tot overdracht plaats op Bronbeek in Arnhem. Het verhaal over de laatste jaren van het Nederlandse aanwezigheid in Nieuw-Guinea is een bewogen geschiedenis. De overdracht van Nieuw-Guinea was een speerpunt van zowel de Nederlandse als Indonesische regering en gepaard ging met militaire conflicten tussen deze twee landen. Tijdens de bijeenkomst belichtten verschillende sprekers onderdelen van deze geschiedenis. Merah en Charlie waren erbij. Hier leest u hun verslag.

Om 10.00u stonden we met slaperige weekendkopjes op Arnhem CS. Uiteraard misten we de bus op nog geen tien meter. Na wat onderhandelingen met de taxichauffeur over de ritprijs kwamen we toch op tijd aan op Bronbeek. We werden warm verwelkomd met de woorden: ‘Ach kijk, de jeugd! Wat leuk!’ We hadden het genoegen gasten zijn van de Stichting Indisch Erfgoed met dank aan Ralph Kneefel. Echte Indische gastvrijheid, zeg maar. Na een beleefd voorstelrondje met een aantal medewerkers kregen wij een ereplek vooraan in de zaal; “dan kunnen jullie goed opletten”.

Politiek

De eerste spreker was de heer Pieter Drooglever die vertelde over de geschiedenis van Nederlands-Nieuw-Guinea en de overgang naar Nieuw-Guinea als onderdeel van Indonesië. Met een licht zalvend stemgeluid beschouwde de heer Drooglever hoe het Nederlands avontuur in Nieuw-Guinea begon, verliep en eindigde. De afdronk van deze stormvloed aan geschiedkundige feiten, betrof de politieke achtergrond waartegen onze (groot)ouders wederom hun thuis in de Oost dienden te verlaten.

PVK
De volgende spreker was de heer Mark Lohnstein die de luisteraars inwijdde in de geschiedenis van het Papoea Vrijwilligers Korps (PVK). Dit legeronderdeel werd opgericht om tegenstand te kunnen bieden een mogelijke invasie van Indonesische troepen. Het verhaal werd keurig uiteengezet, compleet met uniek beeldmateriaal. Jammer was dat de vraag uit het publiek “Wat gebeurde er met de PVK leden nadat de Nederlandse periode was beëindigd?” niet kon worden beantwoord. Wellicht had een Papua perspectief op de PVK een meer compleet en ander beeld kunnen laten zien…

Makanan
Na deze interessante lezingen was het tijd voor de lunch. Een enorme, geurige rijsttafel die niet onder deed voor die van oma. Ginnegappend zeiden de dames die de bordjes klaarmaakten: ‘Fijn
he, je hoeft vanavond niet meer te koken!’ En dat hoefde we inderdaad niet. De stroop susu werd aangerukt en tussen de mensen die spraken over Nieuw-Guinea voelden we ons helemaal
senang.

Willem Oltmans
Na de lunch was het woord aan de heer Wouter Meijer, de jongste van het stel met zijn leeftijd van 28. Hij sprak over Willem Oltmans en zijn journalistieke, politieke en diplomatieke
praktijken. Meijer had de onverdeelde aandacht van de zaal, je kont merken dat de ‘oudjes’ het leuk vonden zo’n ‘jonge kerel’ in hun midden te hebben. De conclusie was tweeledig. Willem
Oltmans was niet de grote schakel geweest in de gehele Nieuw-Guinea kwestie. Hiervoor miste hij de ervaring en positie als onderhandelaar. Hij was wel een persoon die zich heef ingezet voor
een zaak die in latere ogen zijn visie in het gelijk stelde.

Nico Jouwe
De dag werd afgesloten door Nico Jouwe, zoon van de Papoealeider Nicolaas Jouwe. Met zijn persoonlijke, en naar eigen zeggen subjectieve verhaal, wist hij een snaar bij de luisteraars te raken. Het was een bijzonder verhaal over wat zijn vader, maar ook hij, hadden meegemaakt. Voor sommigen zal het op bepaalde punten herkenbaar zijn geweest. Ook voor de derde generatie Indo’s. Hun generatiegenoten onder de Papua’s in Nederland zijn ook hun cultuur aan het hervinden en hebben minder oog voor de politieke kwesties waar hun grootouders mee worstelden.

Dit dagje Bronbeek heeft onze kennis over het gebied waar onze moeders waren opgegroeid verbreed en verdiept. Hoewel het voor de meeste jongeren niet direct tot de verbeelding zal spreken, is het een aanrader voor iedereen met een band of interesse voor dit vergeten stuk Nederlandse historie in de Oost. Hopelijk zullen er ooit derde of zelfs vierde generatie Indo’s een dergelijk podium betreden om deze geschiedenis niet te doen vergeten.

In beeld: de Indolink op pindaKAAS

Pindakaas light festival (c) 2010 Indisch 3.0/ Armando Ello

Fotografie: Armando Ello

Op het Pindakaasfestival in Den Bosch (2008) heb ik scherpe kritiek geleverd. Tijdens die eerste editie van het festival voor ‘jongeren met wortels in Indonesië’, stonden vijftig-plussers te discussiëren over ‘De Indo bestaat niet’. Toen de pindaKAAS-organisatie ons deze zomer vroeg om op de light-editie een talkshow te verzorgen, heb ik er dus bewust voor gekozen om zelf de presentatie te doen: eerder had ik veel tinka’s gehad. En: niet alleen zeggen maar ook doen, is een van mijn motto’s.

Indisch 3.0 op PindaKAAS Light (25-9-2010)

Daar zat ik dus afgelopen zaterdagavond, op het podium in het Scheltema Complex in Leiden, samen met een Indo, een Surinaamse Javaan en een Molukse. Het lijkt wel een slechte mop, zoals ik ook die avond zei, over drie mensen die in de Kalverstraat lopen. Maar goed. Mooi was dat de kritiek die ik in 2008 uitte op de naam Pindakaas, door mijn drie gasten ongedaan gemaakt werd. “Een leuke naam, goed gevonden”, klonk het instemmend. Fotograaf Armando Ello maakte er een reportage van. Later deze week vinden jullie ook een videocompilatie op deze site.

Nog opvallender dan in 2008 vond ik het grote aantal tweede generatie Indo’s ten opzichte van het aantal jongeren. Ook de aanmeldingen via onze site vielen tegen. Waar zou dat mee te maken hebben?

Indolink op Pindakaas light

Op het pindaKAAS light-festival in het Scheltema-complex in Leiden verzorgde Indisch3.0 gisteravond de talkshow “Indolink”. De talkshow ging over de vraag hoe Indonesië een verbinding vormt tussen jonge generaties Javaanse Surinamers, Indo’s en Molukkers in Nederland. Te gast waren Esther Hulst (Moluks), Emma van der Klooster (Indisch) en Patrick Ranopawiro (Javaans Surinaams). De podiumpresentatie was in handen van Kirsten Vos. Vanuit het publiek werd er tijdens de show getwitterd via #indolink.

Wat is de overeenkomst tussen een Indo, een Molukker en een Javaanse Surinamer?

Emma, Patrick, Esther en Kirsten

Alle drie de podiumgasten hebben roots in Indonesië.  Maar wat hebben een Javaanse Surinamer, een Indische en een Molukse verder gemeen? In ieder geval een paar dingen : ze hebben ‘iets’ met het land en komen er graag. Ook vinden ze eten heel belangrijks. “Eten, elke anekdote die er onze familie wordt verteld, begint met eten”. Geen van allen gebruikt overigens Conimex. “Dat smaakt niet zoals het hoort te smaken!” “En vinden jullie een Nederlander in een Batik shirt kunnen?” “Ja hoor” zeggen ze in koor, “geen probleem.”

Patrick, geboren in Suriname als zoveelste generatie Javaanse Surinamer, is in het verkeerde land geboren. “Indonesië, dat is mijn land. De eerste keer dat ik daar kwam weet ik nog heel goed: ik was direct verkocht”. Hij kwam er de afgelopen jaren vaak. “Ik woon in Nederland, ben geboren in Suriname, maar Indonesië voelt als mijn thuisland.

Heimwee naar een land, ver weg van hier.

Voor Esther, “derde generatie” Molukse, was Indonesië altijd ver en onbekend. Totdat ze zelf naar de Molukken ging. Ze bezocht het eiland waar haar familie vandaan komt. “Afgezien van de schoonheid van die plek, besefte ik toen pas echt hoeveel het betekent”. Ook zij vond er iets. “Ik begreep ineens de heimwee naar de Molukken, HET thema binnen veel Molukse families. Inmiddels herken ik dat verlangen naar de plek waar je je thuis voelt. Dat is iets heel sterks.” Heimwee… Emma, derde generatie Indische Nederlander, herkent dat. Ook in haar familie speelt Indonesië, en vooral Indië, een belangrijke rol. De oudere Indische generaties in haar familie spreken daar vol nostalgie over. Voor haar heeft het land een bijzondere aantrekkingskracht. Ze gaat er graag naar toe.

Vanuit de zaal komt een emotionele reactie van een oudere Indische dame. Herkenning, heimwee. Met zachte stem spreekt ze over het moment dat ze vertrok uit Indonesië. Eenmaal in Nederland voedde ze haar kinderen zo Hollands mogelijk op. Maar vergeten waar ze vandaan komt deed ze nooit.

Patrick Neumann en Sietze Bouma

Pindakaasmuziek: Patrick en Sietze

Na de eerste helft van de talkshow verzorgen Indisch3-er Patrick Neumann en gitarist Sietze Bouma een muzikaal intermezzo. “Pinda Patrick” en “Kaas Sietze” vinden zichzelf een echt pindakaas-duo. Ze spelen ‘Brief’,  uit de voorstelling Circus Bronbeek, die in november als onderdeel van de Indische Trilogie te zien is in Leiden.

Nog meer overeenkomsten?

Het tweede deel van de show begint met een pittig onderwerp: Jappenkampen. Patricks familie woonde al generaties in Suriname en maakte dit niet mee. De families van Esther en Emma wel. Maar er werd niet over gesproken. Het was te pijnlijk, vermoeden ze. Toch willen ze graag weten wat hun opa en oma hebben meegemaakt. Via twitter reageert iemand: “in onze familie heeft niemand het erover #jappenkampen moet hiervoor docu’s kijken, daarna ging het wat soepeler.”

Op welke andere manier is er dan wel een “Indolink” tussen de drie gasten? Spiritualiteit misschien? In het leven van alle drie speelt spiritualiteit een rol. Ook de manier hoe men met ouderen omgaat herkennen ze bij elkaar. In elke familie neemt de oudste generatie een prominente rol in. Er wordt naar ze geluisterd, ze zijn belangrijk. “In Nederland gaat men toch anders met ouderen om. Ouderen zelf ook. ” Opvallend is dat de drie gasten Bahasa Indonesia geleerd hebben, of aan het leren zijn.

Ed twittert over de talkshow

Doorpraten over #indolink?

Als de tijd om is zijn Kirsten, de gasten en het publiek nog niet uitgepraat. Wil jij nog je mening geven? Tweet met #indolink of laat een commentaar achter.